Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SYLWETKI

Wszystkie 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017
Sortuj alfabetycznie | Sortuj numerami

Mieczysław Orłowicz

[3/2014]

Mieczysława Orłowicza zasługi dla lwowskiego
i polskiego krajoznawstwa i turystyki

 

Mieczysław Orłowicz, dr praw Uniwersytetu Lwowskiego, był jednym z najwybitniejszych organizatorów krajoznawstwa i turystyki na ziemiach polskich w decydujących dla losów Lwowa i II RP latach zamkniętych datą 1939 roku.

W drugiej połowie XIX w. powstawały w Europie społeczne organizacje turystyczne zajmujące się organizowaniem wycieczek, wydawaniem map i przewodników oraz ochroną zabytków kultury i przyrody. W Polsce brak niepodległości odbijał się przede wszystkim na obszarze kultury i oświaty.

Dlatego krajoznawstwo w Polsce było ruchem o podłożu patriotycznym. Warunki do powstawania zorganizowanych form tego ruchu istniały jedynie na terenie Galicji, której w 1860 roku przyznano częściową autonomię w monarchii austriackiej. Założone w grudniu 1873 roku Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie, które już kilka lat później utworzyło swoje oddziały we Lwowie, Stanisławowie i Kołomyi, było szóstym europejskim towarzystwem, a wyprzedziło go zaledwie o 16 lat pierwsze z nich – angielski Alpine Club (1857).

Mieczysław Orłowicz urodził się 17 października 1881 roku w Komarnie. Z racji zawodu ojca, który był aplikantem notarialnym, rodzina często zmieniała miejsce zamieszkania. Do gimnazjum uczęszczał w Jarosławiu, Sanoku i Samborze. Studia prawnicze podjął na Uniwersytecie Lwowskim, a poszerzył je dodatkowymi studiami w Wiedniu. W 1905 roku uzyskał stopień doktora praw na macierzystej uczelni we Lwowie. Lata 1914–1916 spędził w Pradze, gdzie był członkiem Komitetu Wychodź­ctwa Polskiego. Następne dwa lata pracował w służbie wojskowej w Przemyślu jako delegat Akademii Umiejętności w Krakowie, koordynując działania w zakresie ochrony zabytków sztuki we wschodniej Galicji. W II RP od roku 1919 do 1939 kierował Referatem Turystyki – najprzód w Ministerstwie Robót Publicznych, później w Ministerstwie Komunikacji.

W swoich pamiętnikach (wydanych pośmiertnie) pt. Moje wspomnienia turystyczne (Ossolineum 1970) Orłowicz napisał: ...Tak się dziwnie zdarzyło, że wyjazd ze Lwowa do Warszawy w końcu czerwca 1919 roku, który nastąpił w dniu podpisania Traktatu wersalskiego, przepołowił moje życie na dwie niemal równe części. Jedna bardziej ruchliwa i spędzona na podróżach epoka lwowska i druga – bardziej ustabilizowana epoka warszawska. Ale obydwie upłynęły mi na nieustannym ruchu, w nieprzerwanej gorączce działalności społecznej.

Lata akademickie Orłowicza, przypadające na jego okres lwowski, przebiegały w czasie ważkich wydarzeń politycznych i kulturalnych w zaborze austriackim. W Galicji po 1905 roku miał miejsce spory napływ młodzieży polskiej z Kongresówki, która podjęła studia na Politechnice i Uniwersytecie Lwowskim. Według Orłowicza ich obecność wpłynęła na duże ożywienie życia akademickiego we Lwowie. Na obu lwowskich uczelniach zaczęto wówczas prowadzić wykłady publiczne cieszące się bardzo dużą frekwencją wśród młodzieży.

Orłowicz notował: ...Często odchodziłem od progu, bo sala była tak nabita, że nie można się było do niej docisnąć. Największe powodzenie miały wykłady na tematy historyczne, geograficzne, literackie, z dziedziny historii sztuki i przyrody. Brakowało mu tematów krajoznawczych bo miał już za sobą samodzielne wyprawy, które jako gimnazjalista odbył w Karpaty Wschodnie i Tatry.

Mimo że był to czas zupełnej wolności podróżowania po zaborze austriackim, niewielu było amatorów na wycieczki krajoznawcze. Bogatsi wybierali się do tzw. „badów” i raczej nie zwiedzali po drodze ciekawszych miejscowości. Jechało się wprost do celu, którym był kurort lub letnisko. Ale jak zaznaczył Orłowicz, ...w tej niechęci był jeden wyjątek. Reprezentowało go duchowieństwo katolickie, które dla różnych warstw społecznych organizowało pielgrzymki do zagranicznych miejsc odpustowych. Największą popularnością cieszyły się w moich gimnazjalnych i akademickich latach pielgrzymki z Galicji do Rzymu... po drodze zatrzymywano się w tak sławnych miejscowościach jak Wiedeń i Wenecja.

Latem 1904 i 1905 roku w czasie trwających w Zakopanem Ogólnopolskich Kursów Naukowych (rodzaju letniego uniwersytetu dla młodzieży, gdzie wykładowcami byli m.in. profesorowie Kazimierz Twardowski i Odon Bujwid) Orłowicz prowadził wycieczki naukowe w Tatry.

Ta przewodnicka działalność umocniła w nim przekonanie o celowości stworzenia organizacji turystycznej dla młodzieży akademickiej. Po powrocie do Lwowa zgrupował wokół siebie entuzjastów turystyki. Po wielu staraniach 29 kwietnia 1906 roku założony został we Lwowie Akademicki Klub Turystyczny.

Zgodnie ze statutem jego członkami mogli być studenci wyższych uczelni, bez ograniczenia terytorialnego do Lwowa, a członkami zwyczajnymi – profesorowie, docenci i asystenci.

W praktyce nie przestrzegano tego zbyt dosłownie i członkami byli również nauczyciele szkół średnich i powszechnych. Jego pierwszym prezesem został Orłowicz, a wśród członków znajdowało się szereg wybitnych Polaków, m.in. prof. UJK Tadeusz Ostrowski (rozstrzelany przez Niemców na Wzgórzach Wuleckich) czy rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. Władysław Szafer, a także prof. Eugeniusz Romer.

Za prezesury Orłowicza do wybuchu wojny w 1914 roku członkowie Akademickiego Klubu Turystycznego zwiedzili dokładnie ziemie polskie podzielone trzema zaborami oraz prawie wszystkie kraje europejskie.

Działalność turystyczna i prezesura Akademickiego Klubu Turystycznego siłą rzeczy oddaliła Orłowicza w tym czasie od wyuczonego zawodu prawnika. Ale traktując krajoznawstwo jako wiedzę, drugi kierunek studiów – historię sztuki – studiował Orłowicz na Uniwersytecie Lwowskim w latach 1906–1911. Pierwsza wyprawa Akademickiego Klubu Turystycznego na Czarnohorę odbyła się w 1906 roku. W 1956 roku w jubileuszową pięćdziesiątą rocznicę tej wyprawy Orłowicz zorganizował ekspedycję w peerelowskich granicach Polski, od Babiej Góry do Kasprowego Wierchu, zakończoną uroczyście sesją w sali Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego. Brali w niej udział czołowi przedstawiciele polskiej nauki, m.in. profesorowie Władysław Szafer, Zenon Klemensiewicz, Walery Goetel.

Orłowicz był jednym z organizatorów i działaczy założonego w grudniu 1909 r. Akademickiego Związku Sportowego, a przed wybuchem wojny w 1914 roku został wiceprezesem słynnego lwowskiego klubu sportowego Pogoń. W II RP, jak wspomniano już wyżej, Orłowicz był związany etatowo z urzędami ministerialnymi. Współpracował z Polskim Towarzystwem Tatrzańskim, w którym od 1922 roku był członkiem Zarządu Głównego i jednym z redaktorów nowego statutu Towarzystwa.

Reprezentował wielokrotnie turystykę polską na międzynarodowych kongresach zagranicznych (Madryt, Lizbona, Paryż). W PRL-u Orłowicz, podobnie jak w II RP, pracował w Wydziale Turystyki Ministerstwa Komunikacji, a następnie w Komitecie do Spraw Turystyki.

Orłowicz ogłosił wiele artykułów i prac z krajoznawstwa i turystyki, a jego przewodniki stanowią poważną, z racji swojej wartości merytorycznej, część polskiej literatury z tego zakresu i liczą 102 pozycje. W swoim okresie lwowskim opracował przewodniki po Galicji oraz wielki przewodnik po Europie, który miał trzy wydania – 1906 i 1909 we Lwowie oraz 1914 w Warszawie. Najwięcej przewodników wydał w okresie międzywojennym opisując miejscowości i szlaki na obszarze zjednoczonych na nowo ziem polskich.

Tę serię przewodników z lat 1920–
–1939 otwiera piękny ilustrowany przewodnik po Lwowie, a zamyka przewodnik po Śląsku Zaolziańskim. Wydane po II wojnie światowej przewodniki Orłowicza obejmują obszar Ziem Zachodnich i Północnych PRL-u. Dzisiaj niektóre z nich z oczywistych
racji dziejowych straciły swoją aktualność, są natomiast bardzo cenną dokumentacją ­historyczną i stanowią rzadkość antykwaryczną.

Mieczysław Orłowicz zmarł 7 października 1959 roku i pochowany został w Warszawie na Powązkach w Alei Zasłużonych. Symbolika jego nagrobka projektu Ludwiki Nitschowej oddaje plastycznie treść jego życia – jest to wstęga wijącej się drogi, nad którą na ceglanym murze wisi prosty krzyż.

 

 Danuta Nespiak