Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

KAJZERWALD / LWÓW (położenie i system wodny) / POHULANKA / WULKA

KAJZERWALD
Długie wzgórze, biegnące równoleżnikowo po płn. stronie miasta Lwowa, oddzielające Łyczaków po płd. stronie od Zniesienia (po płn. stronie, zob. Słownik, CL 4/99). Będąc fragmentem wschodniego zakończenia pasma Roztocza (między Wysokim Zamkiem a Czartowską Skałą, zob. CL 2/98), stanowi zarazem naturalne rozgraniczenie dwóch innych, odmiennych krain geograficznych: Płaskowyżu Lwowskiego (należącego do Opola, a tym samym do Podola, zob. CL 3/98) od południa i Pobuża na północy. Grzbiet Kajzerwaldu zaczyna się po stronie zach. Górą Piaskową (zwaną też Łysą Górą, 395 m n.p.m.), a po wsch. stronie zlewa się z górnym Łyczakowem. Wysokość grzbietu zawiera się w granicach 360–370 m npm.
Wzgórze posiada bogate urzeźbienie, jest pełne wąwozów, rozpadlin i stromych stoków, które od dawna sprzyjały zabawom młodzieży, spacerom i sportom zimowym. Była tu skocznia narciarska (zob. Zniesienie). Jest również atrakcyjnym punktem widokowym.
Wzgórze nosiło do XVIII w. nazwę Brodzkiego (od przedmieścia Brodzkiego). Później, gdy lwowska rodzina patrycjuszowska Longchamps de Berier miała tam swoją posiadłość, nazywano je Lonszanówką. Na samym końcu XVIII w. odwiedził to miejsce cesarz austriacki Józef II i wtedy zaborcze władze miejskie na jego cześć nazwały je Kajzerwaldem (Keiserwald, używano też nazwy spolszczonej: Cesarski Lasek). Jednak nazwa Lonszanówka nadal była używana dla wschodniej części wzgórza (i tak podają plany miasta).
Wzgórze było niegdyś porośnięte laskami. Zostały one wycięte (przez okoliczną ludność na opał) w czasie I wojny światowej, tak iż w latach międzywojennych było gołe. Dopiero po II wojnie jego grzbiet został na nowo zalesiony. Założono tam także park etnograficzny (skansen) ruskiego budownictwa drewnianego.
(A.C.)

LWÓW (położenie i system wodny)
Położenie Lwowa na kuli ziemskiej określają współrzędne: 24o0’50” długości geogr. wschodniej i 49o50’10” szerokości geogr. północnej. Pod względem wysokościowym: najniższa warstwica w obrębie miasta (przed 1945 r.) ma wartość 245 m n.p.m., najwyższa 398 m, średnia wysokość bezwzględna wynosi 311,8 m.
Pod względem makrogeograficznym Lwów leży na międzymorzu bałtycko-czarnomorskim, niemal dokładnie w połowie odległości – ok. 600 km – od obu mórz i jest głównym punktem na linii łączącej te morza. Fakt ten miał dla Lwowa – dla jego gospodarczego, społecznego i kulturalnego rozwoju istotne znaczenie. Lwów leży zarazem dokładnie na dziale wód między zlewiskiem Bałtyku i Morza Czarnego. Wody lwowskie przez Pełtew i Bug spływają do Wisły, ale południowe przedmieścia miasta leżą już w dorzeczu Dniestru (wszystkie zob. CL 2/2000). Samo miasto nie ma jednak większej rzeki. Wszystkie te cechy sprawiają, że Lwów pod względem usytuowania nie znajduje analogii w skali światowej.
W lokalnej skali geograficznej Lwów leży na pograniczu trzech zróżnicowanych krain: Roztocza, Podola – w szczególności jego części zachodniej, zwanej Opolem (wszystkie zob. CL 3/98), oraz Pobuża. Płn.-zach. kraniec Opola, dochodzący do Lwowa od płd., określany jest jako płaskowyż lwowski.
Hydrografia. Miasto Lwów (w zakresie przestrzennym, sprzed rozbudowy sowieckiej po 1945 r.) położone jest w rozległej kotlinie, wcinającej się w Płaskowyż Lwowski (ku płd.), a powstały na skutek erozji dokonanej przez strumienie źródliskowe Pełtwi.
Rzeczka Pełtew, lewobrzeżny dopływ górnego Bugu, powstaje jako zlewisko kilku strumieni, z których znaczniejszymi są Pasieka, potok Wulecki i Żelazna Woda.
Potok Żelazna Woda wypływa z dwóch źródeł w płd.-wsch. części dzisiejszego miasta, na Snopkowie. Płynąc w linii ul. Snopkowskiej*, przez staw, który w XX w. stał się znanym kąpieliskiem (pod tą samą nazwą), zbiega się w rejonie pl. św. Zofii z potokiem Wuleckim. Dalszy, wspólny przebieg ma miejsce wzdłuż ul. Jabłonowskich i Romanowicza, do pl. Akademickiego, gdzie dochodzi Pasieka. Powstała w ten sposób rzeczka była już określana jako Pełtew, z tym że w ostatnich czasach nazwę tę rozciągano na cały potok Żelazna Woda, a jego źródła traktuje się jako główne źródła Pełtwi.
Potok Wulecki, zwany niegdyś Soroką, powstaje z dwóch strumieni w rejonie Kulparkowa (zob. CL S/99) w płd. zach. stronie Lwowa, płynąc w linii ul. Wuleckiej, a potem po płd. stronie wzgórza, na którym w XIX w. zbudowano Cytadelę – ulicami Pełczyńską i Obertyńską. Zbierając po drodze liczne stawy, dochodził do dzisiejszego pl. św. Zofii, gdzie łączył się z Żelazną Wodą, czyli Pełtwią.
Pasieka, zwana w średniowieczu Srebrnym Potokiem, wypływając z Pohulanki (zob.) płynie w linii ul. Kochanowskiego i Łozińskiego – do pl. Akademickiego, gdzie zbiega się z dwoma połączonymi już strumieniami, tworząc z nimi Pełtew.
Dalszy przebieg Pełtwi był niegdyś równoległy do dzisiejszej ul. Akademickiej i Wałów Hetmańskich, ale po ich stronie zachodniej – jak późniejsze ulice Sokoła, Szajnochy, Rzeźnicka, a następnie ul. Słoneczną. Gdy zakładano Lwów kazimierzowski, rzeczkę przesunięto o parędziesiąt metrów ku wschodowi, tak iż stała się ona fosą po zach. stronie murów miasta. Dalej, ku północy (wchłaniając jeszcze potok spływający spod Wysokiego Zamku trasą ul. Teatyńskiej) wypływała w linii ul. Pełtewnej poza zabudowę Przedmieścia Krakowskiego.
W swoim biegu po dnie kotliny, która stała się kolebką miasta, i jeszcze dalej – Pełtew i inne strumienie tworzyły rozległe bagna i trzęsawiska, a pośród nich istniały liczne stawy – w końcu XIV w. było ich tam prawie 40. Liczba ich przez wieki systematycznie malała, na początku XX w. było ich zaledwie kilka, a z tych najznaczniejsze: staw Sobków przy drodze Wuleckiej (pod Kastelówką – zob. CL S/99) oraz stawy Pełczyński i Panieński, oba u stóp góry Wronowskich (Cytadeli), zlikwidowane w 1921 r. Śladem popularnego ongiś stawu Pełczyńskiego jest wcięcie u stóp Cytadeli, naprzeciw tzw. górek pełczyńskich. Dwa inne stawy zostały zamienione na kąpieliska: Świteź przy drodze Wuleckiej i Żelazna Woda. Strumienie lwowskie były dawniej w wielu miejscach przegradzane, a spiętrzone wody uruchamiały liczne młyny (w XVIII w. było ich ok. 30), prowadzono tam też hodowle ryb.
Po płn. stronie miasta Pełtew zmieniała kierunek z południkowego na równoleżnikowy – wschodni oraz płn. wschodni. Zbierając wszystkie strumienie spływające z wzgórz, osłaniających miasto od północy, dopływa pod Buskiem do Bugu.
W ciągu XIX w. Pełtew i strumienie, z których powstała, zostały zasklepione i włączone w system kanalizacji miejskiej. Pierwszy, stukilkudziesięciometrowy odcinek, przykryty w r. 1841 pozwolił na założenie placu Mariackiego. Główne prace wykonano w latach 1883–
–92, a ukończono w 1905 r. Nad sklepieniem powstałych w ten sposób kanałów założono ulice, przede wszystkim Akademicką i Wały Hetmańskie. Z podziemi wypływa Pełtew za Zamarstynowem.
Południowe i zachodnie krańce miasta, położone poza obrębem kotliny, są odwadniane przez potoki i rzeczki spływające w przeciwnym kierunku niż wyżej opisane – do Dniestru (zlewisko M. Czarnego): potok Białohorski (powstaje w okolicy głównego dworca, spływa do Starej Rzeki, a z nią do Wereszycy), Szczerek, Zubrza (powstaje za Persenkówką).
System wodny Lwowa nie był jednak – w miarę rozwijania się miasta – wystarczający do zaopatrzenia go w wodę do celów bytowych. Pierwotnie służyły do tego celu liczne studnie i lokalne wodociągi, w 1901 r. oddano zaś do użytku nową sieć, opartą na bogatych źródłach w Woli Dobrostańskiej i Szkle (w Roztoczu k. Janowa, ok. 30 km). Woda ta uchodziła jakościowo i smakowo za najlepszą w Polsce. W pierwszych latach XX w. skanalizowano też większą część miasta.
(A.C.)

* Wszystkie przytoczone polskie nazwy ulic i placów powstały na przełomie XIX/XX w., nie istniały więc w czasach, gdy omawiane potoki płynęły wolno. Ich użycie jest jednak niezbędne dla wyjaśnienia przebiegu tych potoków.

POHULANKA
Obszerna, zalesiona kotlina, położona niegdyś za miastem, po jego wsch. stronie. Od płn. graniczy z Cetnerówką (zob.) i Mazurówką (a w dolnej części z cmentarzem Łyczakowskim), od wsch. dochodzi do Pasiek Łyczakowskich. Płd. strona (stok płn. kotliny) nosiła nazwę Lasku Węglińskiego (Lasek Węgliński lub Węglińskiego) zbliżającego się prawie do Drogi Sichowskiej (późniejszej ul. Zielonej, w jej górnym odcinku). Dnem kotliny spływa potok Pasieka (zob. Lwów), poniżej lasu skanalizowany. Wzdłuż niego (równolegle do cmentarza) biegnie ul. Pohulanka, a dalej ku zachodowi aż do centrum miasta ul. Kochanowskiego, powstała po zasklepieniu potoku z końcem XIX w. (stąd dawniej zwana Na Rurach). W dolnej części lasu był staw.
W XVIII w. była tu posiadłość wiejska rodziny Deymów. Od nich odkupiła majątek rodzina Dziewałtowskich, a później bogaty adwokat lwowski Franciszek Węgliński (Węgleński). Ten wybudował sobie na dnie doliny pałacyk i nazwał go „Pohulanką” (nazwa rozszerzona później na cały obszar kotliny i lasu). Przed 1820 r. Węgliński sprzedał posiadłość restauratorowi Janowi Diestlowi. Ten w pałacyku urządził piwiarnię, a z lasu i stawu uczynił miejsce rozrywkowe, pozbawiając Pohulankę jej dotychczasowego sielankowego charakteru, opisanego przez J.U. Niemcewicza, który gościł tam w 1820 r.
Od 1848 r. Pohulanka była własnością rodziny Kleinów, którzy zbudowali tam browar i prowadzili restaurację. Był tu też letni pawilon cukiernika lwowskiego Maisona. Browar, którego piwo uchodziło za najlepsze we Lwowie, został później odkupiony przez lwowskie Towarzystwo Akcyjne Browarów. Staw osuszono.
W XX w. Pohulanka stała się publicznym parkiem leśnym, zachowując do dziś ślady dawnego uroku. Na jej temat powstało kilka utworów literackich, m.in. M. Suchorowskiego Hanusia z Pohulanki, A. Ładnowskiego Majówka na Pohulance, czyli miłość i polędwica. Również F. Jaworski poświęcił jej sentymentalny szkic w książce Lwów stary i wczorajszy.
Obecnie Pohulanka jest wokół obudowana blokowiskami mieszkaniowymi.
(A.C.)

WULKA
Obszar nazywany Wulką, ograniczał się w ostatnich czasach do niezabudowanego i niezadrzewionego stoku, opadającego na wsch. i płd. ku ulicy Wuleckiej, a także pasa terenu nad tym stokiem. Dawniej jednak dotyczył większego obszaru – płaskowyżu, określanego w XX w. potocznie jako Kadecka Góra, a ograniczonego drogą (potem ulicą) Stryjską. Była tam niegdyś osobna podmiejska wolna osada, założona w XVII w. O jej polskości zaświadcza nazwa (szeroko w Polsce stosowana), pierwotnie zapewne jako Wólka.
Górna część Wulki uzyskała od końca XIX w. zabudowę wielkomiejską. W latach 90. na gruntach zwanych Przemiarki wzniesiono zespół gmachów austriackiej Szkoły Kadeckiej (otwarcie w 1899 r.), w 1920 r. pomieszczono tu zaś polski Korpus Kadetów nr 1. im J. Piłsudskiego (zawiązany tymczasowo w Krakowie na Łobzowie w 1918 r.). Obok, na gruntach należących do rodziny Dylewskich, zbudowano zakład dla sierot, a jeszcze dalej Zakład Wychowawczy z fundacji Abrahamowiczów. W latach 1920. powstał tu II Dom Techników (projekt arch. E. Czerwińskiego). Nieco dalej w kierunku płd. przy ul. Małachowskiego zbudowano kompleks bloków mieszkalnych ZUS.
Na przeciwnym wsch. skraju historycznej Wulki, w szerokim jarze, poprowadzono na przełomie XIX/XX w. ulicę Kadecką, przy której powstał wartościowy architektonicznie zespół kamienic.
Doliną między Wulką a Kastelówką (po stronie zachodniej, zob. CL 2/99), wzdłuż potoku Wuleckiego (zob. Lwów) biegnie ul. Wulecka, dawna droga łącząca Lwów z Sokolnikami (zob. CL 4/99). W widłach ulic Wuleckiej i Kadeckiej, u podnóża Wulki powstala remiza i warsztaty tramwajowe (czynne do dziś), a nieco wyżej istniał stawek, tzw. „Morskie Oko”, a przy nim działał zakład kąpielowy. Dalej, na niezabudowanym stoku Wulki, znajduje się miejsce rozstrzelania przez Niemców (przy udziale nacjonalistów ukraińskich) w lipcu 1941 r. profesorów uczelni lwowskich. Wcześniej byli przetrzymywani z Zakładzie Abrahamowiczów powyżej. W miejscu kaźni stoi dziś krzyż z tablicą pamiątkową. Wzniesienie tu pomnika nie doszło dotąd do skutku.
Droga Wulecka obejmuje łukiem Wulkę, a następnie – za kąpieliskiem „Świteź” – odbija na płd. ku sztrece (linii kolejowej na Stanisławów). W miejscu tego odbicia zaczynało się Corso, dochodzące łagodną serpentyną do ul. Stryjskiej – fragment alei-obwodnicy, która w myśl projektu prof. arch. J. Zachariewicza miała otoczyć całe miasto. Wykonano jednak tylko ten odcinek i odcinek za ul. Stryjską, na tyłach Parku Stryjskiego i Placu Powystawowego, do ul. Ponińskiego. Dziś tych odcinków nie ma – zamiast tego pierwszego jest wyprostowana ulica, a stare drzewa wycięto.
Stoki Wulki zostały po II wojnie zalesione, a ponad nimi powstaly dalsze domy akademickie.
(A.C.)

Literatura:
Witold Szolginia, Tamten Lwów, t.1. Oblicze miasta. Wrocław 1992.
Franciszek Jaworski, Lwów stary i wczorajszy. Lwów 1910.
Franciszek Barański, Przewodnik po Lwowie. Lwów 1902.
Jan Gieryński, Lwów nie znany. Lwów 1938.
Fryderyk Papee, Historia miasta Lwowa w zarysie. Lwów–Warszawa 1924.