Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

BYBŁO (stanisł.) / BYBŁO (lwow.) / DROHOWYŻ / MIZUŃ STARY I NOWY / NARAJÓW / NIŻNIÓW / SOKOŁÓW / SZCZERZEC (miasto)

BYBŁO (stanisł.)
Wieś w pow. rohatyńskim, wojew. stanisławowskim, położona nad potokiem Bybelka, w odległości ok. 14 km. na płd.wsch. od Halicza. Parafia rzym.kat była w Kąkolnikach. Majątek należał do dóbr stołowych arcybiskupstwa lwowskiego.
Z początkiem 1944 r. nacjonaliści ukraińscy dokonali napadu na wieś, paląc ją i mordując ludność.

BYBŁO (lwow.)
Wieś w pow. przemyskim, wojew. lwowskim, oddalona ok. 4 km na płn. od Nowego Miasta i 4 km. na płd. od Niżankowic. Parafia rzym.kat. w Nowym Mieście, gr.kat. w Borszowicach.
W okresie Rusi Halickiej Bybło było gniazdem jednego z najznaczniejszych rodów bojarskich h. Korczak, który z końcem XIV w. asymilując się przyjął nazwisko Bybelskich. Protoplastą tego rodu był Chodko z Bybła Bybelski, stronnik Kazimierza Wielkiego.
Na terenie Bybła powstało z czasem Nowe Miasto (zob. CL. 2/96), a potomkowie Bybelskich przyjęli nazwisko Nowomiejskich.

DROHOWYŻ
Wieś w pow. żydaczowskim, wojew. stanisławowskim, położone nad Dniestrem w odległości 21 km na płn. od Żydaczowa i 4 km na płn.zach. od Mikołajowa. Parafia rzym.kat. była w Mikołajowie, gr.kat. na miejscu.
Wieś znana dzięki fundacji Stanisława Skarbka, który w 1843 r. założył tu „Instytut dla sierot i ubogich”. Celem fundacji było zapewnienie mieszkania i utrzymania sierotom i starcom, a zarazem prowadzenie szkoły dla wychowanków zakładu. Chłopców uczono wybranego przez nich rzemiosła, dziewczęta prowadzenia gospodarstwa domowego i ogrodownictwa. Majątek zakładowy fundacji stanowiły dobra ziemskie Skarbka, obejmujące kilkadziesiąt wsi, trzy miasta i gmach teatru we Lwowie. Rozpoczętą przez Skarbka budowę podjęto dopiero w 1872 r.
(24 lata po jego śmierci). Po jej ukończeniu rozpoczęto działalność w 1875 r., przyjmując 345 sierot i 51 starców. W 1880 r. zakład wizytował cesarz Franciszek Józef podczas swojej podróży po Galicji.

MIZUŃ STARY i NOWY
Wieś w pow. dolińskim, wojew. stanisławowskim. Mizuń Stary położony jest u podnóża góry Ossos, przy ujściu potoku Mizuńka do Świcy, w odległości 12 km na płd.zach. od Doliny, a nieco dalej, między górami Lutą i Łysą leży Mizuń Nowy. Parafia rzym.kat. w Wełdzirzu, gr.kat. w miejscu.
Za czasów I Rzeczypospolitej wieś należała do dóbr królewskich starostwa dolińskiego; pod zaborem austriackim była własnością rządową. W okolicy Mizunia znajdowały się torfowiska oraz pokłady żelaza i łupków ałunowych. Ludność tutejsza w XIX w. zajmowała się wytopem żelaza i wyrobem artykułów żelaznych. Austriacy założyli tu fabrykę żelaza, którą zniesiono po 1875 r.
Z początkiem 1944 r. nacjonaliści ukraińscy napadli na wieś, paląc domy i mordując Polaków.

NARAJÓW
Miasteczko i sąsiadująca z nim od płd. wieś o tej samej nazwie nad potokiem Narajówka, w pow. brzeżańskim, wojew. tarnopolskim; miasteczko w odległości 15 km na płd. wsch. od Brzeżan. Parafie obu obrządków w miejscu.
Najwcześniejsza wzmianka, pochodząca z 1589 r., mówi o procesie między właścicielami części Narajowa, Janem Siemiginowskim i Stanisławem Narajowskim. Następnie Narajów wraz z majątkiem dunajowskim należeć miał do dóbr stołowych arcybiskupstwa lwowskiego. Zapewne w 2. połowie XVII w. wszedł w posiadanie Mikołaja Hieronima Sieniawskiego. W 1705 r. Adam Mikołaj Sieniawski ufundował parafię rzym.kat. i kościół drewniany pw. Matki Boskiej Śnieżnej. W 1709 r. Narajów został spalony przez wojska zwolenników Stanisława Leszczyńskiego (Sieniawscy byli stronnikami Augusta II). Po wygaśnięciu Sieniawskich Narajów przeszedł w ręce Potockich. Miasteczko było biedne, z nędzną zabudową drewnianą. Ludność trudniła się prawie wyłącznie rolnictwem. W 2. poł. XIX w. istniała tu gorzelnia i młyn wodny.
W 1939 r. Ukraińcy z Narajowa-wsi napadli na miasteczko Narajów, mordując żołnierzy polskich i uciekinierów.

NIŻNIÓW
Miasteczko w pow. tłumackim, wojew. stanisławowskim, położona na prawym brzegu Dniestru. Leży w odległości 11 km na płn. od Tłumacza i 25 km na wsch. od Stanisławowa. Stacja kolejowa na linii Stanisławów–Czortków.
W XVIII w. należał do Jabłonowskich. Parafia rzym.kat. erygowana w 1740 r. przez Stanisława Wincentego Jabłonowskiego, który ufundował tu kościół i klasztor oo. paulinów. Klasztor nie przetrwał kasaty józefińskiej. W 1842 r. kościół został odnowiony i konsekrowany pw. św. Stanisława bpa. W latach 80. XIX w. właścicielem majątku był Teodor Lanckoroński.
Z początkiem roku 1944 nacjonaliści ukraińscy napadli na wieś, mordując ludność polską i paląc jej domy.

SOKOŁÓW
Miasteczko w pow. stryjskim, wojew. stanisławowskim, leży w odległości 22 km na płd.wsch. od Stryja. Położone w widłach Świcy (lewy dopływ Dniestru) i Sukielu (dopływ Świcy).
Historia. Początkowo był Sokołów przysiółkiem wsi Dzieduszyce, która już w 1411 r. była w posiadaniu rodziny Dzieduszyckich h. Sas. W 1511 r. Jan Dzieduszycki, podsędek lwowski, otrzymał od króla Zygmunta I przywilej na założenie na terenie Sokołowa miasta na prawie magdeburskim. W 1520 r. ufundował parafię rzym.kat. i pierwszy kościół drewniany pw. św. Mikołaja. Wybudował także na wyspie zamek, który służyć miał zarówno celom obronnym, jak też jako rezydencja rodzinna. W 1533 r. wyjednał u króla przywilej na trzy jarmarki roczne, a w 1550 r. Wacław Dzieduszycki otrzymał dalszy przywilej na targi tygodniowe. Podczas napadu tatarskiego w 1520 r. i podczas wojen kozackich miasteczko było niszczone. Spalony w 1648 r. zamek został odbudowany i istniał prawdopodobnie do końca XVIII w., kiedy to uległ rozbiórce.
Od początku swego istnienia do 1939 r. Sokołów pozostawał w rękach rodziny Dzieduszyckich. Wyjątek stanowią tu lata 1845–59, gdy jego właścicielem był Ludwik Stecki, pułkownik wojsk polskich, uczestnik powstania listopadowego, oraz lata 1890–1907, kiedy należał do Stanisława Boguszewicza-Matkowskiego. Ostatnim właścicielem był Stanisław Dzieduszycki, syn ordynata poturzyckiego, Tadeusza.
Z początkiem 1944 r. nacjonaliści ukraińscy dokonali napadu na wieś, mordując ludność polską i paląc jej domy.
Zabytki. Kościół drewniany pw. św. Mikołaja, czwarty z kolei od czasu fundacji parafii, fundowany w 1770 r. przez Dominika Herakliusza Dzieduszyckiego, konsekrowany w 1868 r. Złożony z prostokątnej nawy i węższego od niej prezbiterium, do którego przylegała zakrystia. Przy wejściu prostokątna kruchta. W 1893 r. zalany podczas powodzi, w 1913 r. odnowiony. We wrześniu 1939 r. został obrabowany przez niejakiego Mikitę i kilku okolicznych mieszkańców. W 1944 r. kościół został spalony.
Dwór wybudowany w miejscu dawnego zamku, ukończony w 1890 r., niezbyt duży, piętrowy. Wnętrza miały wyposażenie w stylu renesansowym, zamówione we Wiedniu.

SZCZERZEC (miasto)
Miasteczko w pow. lwowskim, położone nad rzeczką Szczerką, 29 km na płd.zach. od Lwowa. Najwyższy punkt 313 m npm. (wzgórze zwane cerkiewnym, po płd.wsch. stronie miejscowości). Siedziba parafii obu obrządków. W pobliżu pokłady gipsu, który przerabiano na miejscu na gips sztukatorski i murarski oraz na nawóz.
Historia. Pierwsza wiadomość o Szczercu pochodzi z r. 1131, kiedy zawarli tu pokój zwaśnieni bracia: Władysław ks. zwinogrodzki i Rościsław ks. przemyski. W 1368 r. mieszczanin lwowski Hanko Schwarz starszy kupił Szczerzec od bojara Oleszka Maleczkowicza. Pod koniec XIV w. Szczerzec wchodził już w skład królewszczyzn. W 1397 r. Jan Tarnowski, starosta ruski, nadał wójtostwo szczerzeckie niejakiemu Mikołajowi i zezwolił mu na założenie miasta, które obdarzył następnie znacznymi przywilejami. Obowiązkiem wójta było natomiast stawianie się na wyprawy wojenne z łucznikiem i dwoma jeźdźcami. Tego samego roku król Władysław Jagiełło potwierdził lokację, przenosząc miasto na prawo magdeburskie i wyznaczając termin jarmarków rocznych na 27 września, a targów cotygodniowych na poniedziałki. Nadane miastu przywileje potwierdził Zygmunt I w 1509 r. Fundacja parafii rzym.kat. wiąże się zapewne z lokalizacją miasta i osobą Jana Tarnowskiego. W 1586 r. fundacja została odnowiona.
W XVI w. Szczerzec należał do starostwa lwowskiego. Miasto było kilkakrotnie niszczone: w 1516 i 1620 r. przez Tatarów, w 1638 przez pożar, a w latach 1665–66 dwukrotnie przez Szwedów. Król Michał Wiśniowiecki w 1671 r. potwierdził mieszczanom szczerzeckim przywileje, co pozwoliło miastu podnieść się ze zniszczeń i rozwinąć. Lustracja z 1765 r. podaje, że było tu wówczas 30 tkaczy, 32 szewców, 7 piekarzy i 15 rzeźników. W XVIII w. Szczerzec był siedzibą starostwa, którego tenutorami byli Potoccy: Aleksander Jan, Józef i Franciszek Piotr. W 1786 r. starostwo szczerzeckie zostało przejęte przez Austriaków. W poł. XIX w. właścicielem miasta wraz z okolicznymi wioskami był Antoni Kriegshaber, który nabył je w 1828 r.
Przy parafii szczerzeckiej od końca XV w. istniała szkoła, a od początku XVIII w. szpital. W 1805 r. miejscowy proboszcz ks. Ignacy Zagliński założył przy niej fundusz ubogich.
W czasie II wojny od 1944 r. w leśnym rejonie Szczerzec–Bóbrka–Mikołajów znajdowały się bazy UPA, skąd nacjonaliści ukraińscy dokonywali napadów terrorystycznych przeciw ludności polskiej.

W Szczercu urodził się Stanisław Maczek (1892–1994), generał WP, dowódca brygad w kampanii wrześniowej i na Zachodzie. Pozostał na emigracji, zmarł w Edynburgu.

Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Stanisława bpa, data budowy nieznana. Wzniesiony z kamienia, tynkowany, złożony z nawy i węższego prezbiterium zamkniętego trójbocznie. Od zachodu do fasady przylega wieża, mieszcząca w przyziemiu kruchtę. Wewnątrz zachowane trzy ołtarze drewniane, polichromowane i złocone, zapewne rekonstrukcja ołtarzy z 1. połowy XVIII w. Odnowiony w 1912 r.
Czasy obecne. Kościół czynny, obsługiwany przez oo. Franciszkanów z kościoła św. Antoniego we Lwowie. W szczercu działa koło Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.

SZCZERZEC (wieś)
Wieś w pow. rawskim, wojew. lwowskim, położona 16 km na płd.zach. od Rawy Ruskiej i 9 km na płd. od Niemirowa. Parafia rzym.kat. w Niemirowie, gr.kat. na miejscu. Wchodziła w skład majątku niemirowskiego rodziny Krusensternów.

WEŁDZIRZ
Wieś w pow. dolińskim, wojew. stanisławowskim, położona w dolinie Świcy na płd.zach. od Doliny. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu. Parafia rzym.kat. została założona w 1846 r. z funduszu religijnego. Kościół parafialny drewniany, pierwotnie pw. św. Józefa, później pw. Znalezienia Krzyża Św., konsekrowany w 1868 r.
W należącej do Wełdzirza osadzie Maksymówka były huty żelaza i miedzi oraz fabryka maszyn i cementu. W 2. poł. XIX w. Wełdzirz należał do B. Poppera, który zrobił wiele dla podniesienia okolicznej gospodarki leśnej.
Z początkiem 1944 r. nacjonaliści ukraińscy napadli na wieś, mordując Polaków i paląc ich domy.