Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Janusz Kotlarczyk, GRODY CZERWIEŃSKIE

Kontynuując prezentację materiałów na temat prapolskości ziem między górnym Sanem, górnym Bugiem i górnym Dniestrem, przedstawiamy referat wygłoszony przez prof. dr. Janusza Kotlarczyka na posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie w lutym 1994 r. Propozycje Autora doskonale korespondują z ustaleniami prof. dr. Jerzego Nalepy, które publikowaliśmy w CL 1 i 2/03. Panu Profesorowi serdecznie dziękujemy za udostępnienie ważnego dla nas opracowania naukowego.

 

Umiejscowienie G r o d ó w C z e r- w i e ń s k i c h jest przedmiotem dociekań kilku pokoleń historyków polskich, począwszy od A. Naruszewicza. Nazwa grodów, nie mająca dla siebie analogii w źródłach, pojawiła się dwukrotnie w Powieści dorocznej – w lakonicznych zapiskach pod datami 1018 i 1031, bez kontekstu umożliwiającego lokalizację. Zaczęto ją rozpatrywać zatem łącznie z nazwą grodu Czerwień, wymienionego w tym samym źródle pod datą 981 r. razem z grodem Przemyśl, a następnie wielokrotnie od roku 1097 po 1289 w kontekście miejscowości nad Bugiem. Założono przy tym identyczność Czerwienia ze wszystkich wzmianek. Niejednoznaczna wymowa źródeł dawała asumpt do rozmaitych propozycji, w których Grody Czerwieńskie umieszczano kolejno: między Przemyślem a Chełmem (J. Lelewel), wzdłuż Dniestru między Przemyślem a Czerwonym Grodem na Podolu (W. Kętrzyński, S. Zakrzewski), między Bugiem a Wieprzem w rejonie Chełma (S. Cercha, W. Semkowicz), w rejonie Czermna nad Huczwą niedaleko grodu Wołyń (S. Chodakowski, M. Kuczyński, A. Poppe, J. Skrzypek i in.), wreszcie ostatnio ponownie między Przemyślem a Brześciem nad Bugiem (J. Mitkowski). Odbiega od nich hipoteza autora z r. 1970, wiążąca termin Grody Czerwieńskie z grodami znalezionymi przez niego w rejonie Przemyśla, szczególnie z grodami nad W i a r e m – w Aksmanicach i Nowosiółkach Dydyńskich. Te duże grody datowane ma 2. poł. X w. – opasane kilkoma wałami, łącznie ze znanym wcześniej grodem w Kopyśnie i być może z odkrytym w Nowych Sadach – są położone bardzo blisko siebie, co może sugerować ochronę jakiegoś centrum plemiennego. Nazwa grodów, pochodząca być może od występujących tu brązowych łupków z „wysiękiem” ochry, mogła zostać później rozciągnięta na dłuższy łańcuch grodów (łącznie z Przemyślem), pobudowanych na orograficznym brzegu Karpat. Jeśli ta hipoteza lokalizacji Grodów Czerwieńskich jest słuszna, zgodnie ze wskazówkami latopisu grody te winny być ljadskie, tj. lędziańskie.

G r o d ó w C z e r- w i e ń s k i c h jest przedmiotem dociekań kilku pokoleń historyków polskich, począwszy od A. Naruszewicza. Nazwa grodów, nie mająca dla siebie analogii w źródłach, pojawiła się dwukrotnie w  – w lakonicznych zapiskach pod datami 1018 i 1031, bez kontekstu umożliwiającego lokalizację. Zaczęto ją rozpatrywać zatem łącznie z nazwą grodu , wymienionego w tym samym źródle pod datą 981 r. razem z grodem Przemyśl, a następnie wielokrotnie od roku 1097 po 1289 w kontekście miejscowości nad Bugiem. Założono przy tym identyczność Czerwienia ze wszystkich wzmianek. Niejednoznaczna wymowa źródeł dawała asumpt do rozmaitych propozycji, w których Grody Czerwieńskie umieszczano kolejno: między Przemyślem a Chełmem (J. Lelewel), wzdłuż Dniestru między Przemyślem a Czerwonym Grodem na Podolu (W. Kętrzyński, S. Zakrzewski), między Bugiem a Wieprzem w rejonie Chełma (S. Cercha, W. Semkowicz), w rejonie Czermna nad Huczwą niedaleko grodu Wołyń (S. Chodakowski, M. Kuczyński, A. Poppe, J. Skrzypek i in.), wreszcie ostatnio ponownie między Przemyślem a Brześciem nad Bugiem (J. Mitkowski). Odbiega od nich hipoteza autora z r. 1970, wiążąca termin z grodami znalezionymi przez niego w rejonie Przemyśla, szczególnie z grodami nad W i a r e m – w Aksmanicach i Nowosiółkach Dydyńskich. Te duże grody datowane ma 2. poł. X w. – opasane kilkoma wałami, łącznie ze znanym wcześniej grodem w Kopyśnie i być może z odkrytym w Nowych Sadach – są położone bardzo blisko siebie, co może sugerować ochronę jakiegoś centrum plemiennego. Nazwa grodów, pochodząca być może od występujących tu brązowych łupków z „wysiękiem” ochry, mogła zostać później rozciągnięta na dłuższy łańcuch grodów (łącznie z Przemyślem), pobudowanych na orograficznym brzegu Karpat. Jeśli ta hipoteza lokalizacji Grodów Czerwieńskich jest słuszna, zgodnie ze wskazówkami latopisu grody te winny być , tj. lędziańskie.

 

Jeszcze do niedawna przyjmowano w nauce prawie za pewnik, że ziemie między górnym Sanem a górnym Dniestrem były zasiedlone przez ruskie plemię Chorwatów. Hipoteza autora znalazłaby się zatem w sprzeczności z tą opinią i należało w pierwszej kolejności rozstrzygnąć ten problem. Na podstawie krytycznej analizy cytowań źródeł i wysuwanych przełanek, autor uzasadnił hipotezę, że siedziby Chorwatów ruskich należy szukać nad górnym Donem*, w sąsiedztwie Wiatyczów. Zebrał także szereg argumentów za umiejscowieniem w rejonie przemyskim plemienia Lędzian (Kotlarczyk 1970,1971). Podważone zostały tym samym przesłanki do umieszczania Lędzian między Sandomierzem a Wieprzem i Bugiem (H. Łowmiański).

przyjmowano w nauce prawie za pewnik, że ziemie między górnym Sanem a górnym Dniestrem były zasiedlone przez ruskie plemię Chorwatów. Hipoteza autora znalazłaby się zatem w sprzeczności z tą opinią i należało w pierwszej kolejności rozstrzygnąć ten problem. Na podstawie krytycznej analizy cytowań źródeł i wysuwanych przełanek, autor uzasadnił hipotezę, że siedziby Chorwatów ruskich należy szukać nad górnym Donem*, w sąsiedztwie Wiatyczów. Zebrał także szereg argumentów za umiejscowieniem w rejonie przemyskim plemienia Lędzian (Kotlarczyk 1970,1971). Podważone zostały tym samym przesłanki do umieszczania Lędzian między Sandomierzem a Wieprzem i Bugiem (H. Łowmiański).

Obie hipotezy dotyczące rozmieszczenia plemion zostały potwierdzone przez G. Labudę (1988,1989), który przy tym wszechstronnie uzasadnił umiejscowienie Lędzian między Wisłokiem a Styrem. Propozycja nadwiarskiej lokalizacji Grodów Czerwieńskich spotkała się natomiast z szeregiem zarzutów (K. Myśliński, S. Poppe, H. Łowmiański, F. Persowski). Autor odpowiedział na nie podczas sesji zorganizowanej w 1000-lecie wzmianki o Przemyślu, a jego lokalizacja zyskała poparcie M. Cabalskiej i J. Gurby (por. materiały sesji w: Rocznik Przemyski 24/25, 1988).

W okresie ostatnich 20 lat przybyło szereg nowych faktów i interpretacji, które pozwalają na dalsze pogłębienie hipotezy roboczej przez: 1o – uściślenie granic terytorium Lędzian, 2o – uprawdopodobnienie lokalizacji Grodów Czerwieńskich nad Wiarem.

 

Przy realizacji pierwszego zagadnienia wykorzystano przesłanki
G r o d ó w C z e r- w i e ń s k i c h jest przedmiotem dociekań kilku pokoleń historyków polskich, począwszy od A. Naruszewicza. Nazwa grodów, nie mająca dla siebie analogii w źródłach, pojawiła się dwukrotnie w  – w lakonicznych zapiskach pod datami 1018 i 1031, bez kontekstu umożliwiającego lokalizację. Zaczęto ją rozpatrywać zatem łącznie z nazwą grodu , wymienionego w tym samym źródle pod datą 981 r. razem z grodem Przemyśl, a następnie wielokrotnie od roku 1097 po 1289 w kontekście miejscowości nad Bugiem. Założono przy tym identyczność Czerwienia ze wszystkich wzmianek. Niejednoznaczna wymowa źródeł dawała asumpt do rozmaitych propozycji, w których Grody Czerwieńskie umieszczano kolejno: między Przemyślem a Chełmem (J. Lelewel), wzdłuż Dniestru między Przemyślem a Czerwonym Grodem na Podolu (W. Kętrzyński, S. Zakrzewski), między Bugiem a Wieprzem w rejonie Chełma (S. Cercha, W. Semkowicz), w rejonie Czermna nad Huczwą niedaleko grodu Wołyń (S. Chodakowski, M. Kuczyński, A. Poppe, J. Skrzypek i in.), wreszcie ostatnio ponownie między Przemyślem a Brześciem nad Bugiem (J. Mitkowski). Odbiega od nich hipoteza autora z r. 1970, wiążąca termin z grodami znalezionymi przez niego w rejonie Przemyśla, szczególnie z grodami nad W i a r e m – w Aksmanicach i Nowosiółkach Dydyńskich. Te duże grody datowane ma 2. poł. X w. – opasane kilkoma wałami, łącznie ze znanym wcześniej grodem w Kopyśnie i być może z odkrytym w Nowych Sadach – są położone bardzo blisko siebie, co może sugerować ochronę jakiegoś centrum plemiennego. Nazwa grodów, pochodząca być może od występujących tu brązowych łupków z „wysiękiem” ochry, mogła zostać później rozciągnięta na dłuższy łańcuch grodów (łącznie z Przemyślem), pobudowanych na orograficznym brzegu Karpat. Jeśli ta hipoteza lokalizacji Grodów Czerwieńskich jest słuszna, zgodnie ze wskazówkami latopisu grody te winny być , tj. lędziańskie. przyjmowano w nauce prawie za pewnik, że ziemie między górnym Sanem a górnym Dniestrem były zasiedlone przez ruskie plemię Chorwatów. Hipoteza autora znalazłaby się zatem w sprzeczności z tą opinią i należało w pierwszej kolejności rozstrzygnąć ten problem. Na podstawie krytycznej analizy cytowań źródeł i wysuwanych przełanek, autor uzasadnił hipotezę, że siedziby Chorwatów ruskich należy szukać nad górnym Donem*, w sąsiedztwie Wiatyczów. Zebrał także szereg argumentów za umiejscowieniem w rejonie przemyskim plemienia Lędzian (Kotlarczyk 1970,1971). Podważone zostały tym samym przesłanki do umieszczania Lędzian między Sandomierzem a Wieprzem i Bugiem (H. Łowmiański).Przy realizacji wykorzystano przesłanki l demograficzne (skupienia nazw patronimicznych), l archeologiczne (skupienia wczesnośredniowiecznych osad i grodów), l geograficzne (rozmieszczenie puszcz i dogodnych do osiedlania stref z mniejszymi kompleksami leśnymi, podobna geomorfologia Karpat, Gołogór i Roztocza, określająca preferencje osadnicze), l geologiczne (występowanie żyznych gleb na lessach, rędzinach i lędach), l lingwistyczne (brak gwar przejściowych E-W słowiańskich, dowodzący późniejszego pojawienia się suprastratu ruskiego, geografia toponimów typu Lach, zachodniosłowiański charakter toponimów: Bełz i pochodnych, nazwa Polaków w języku węgierskim, zasięg regionalizmów płd.-wsch. w języku polskich kresów) i l kulturowe (zachodniosłowiańskie imiona niektórych bojarów przemysko-halickich, ich poczucie autochtonizmu i nietypowy dla Rusi udział w rządzeniu księstwem, system grzebalny zbliżony do zachodnich Słowian, podobny jak w Małopolsce kult świętych polskich). W rezultacie kompleksowej analizy przesłanek uzyskano obraz zasiedlenia Lędzian między Wisłoką a Stryjem i górnym odcinkiem Styru oraz między grzędą Sokalską i Puszczą Solską a górskim segmentem Beskidów. Zgodnie z powyższym ujęciem obszar nad Huczwą z grodem w Czermnie/Czerwieniu znalazł się poza terytorium lędziańskim, na obszarze zasiedlonym przez Bużan.

 

Rozpatrując drugie zagadnienie można wykazać, iż za umiejscowieniem Grodów Czerwieńskich nad Wiarem zdają się przemawiać istotne przesłanki archeologiczne, geologiczne i historyczne. Do pierwszych należy zaliczyć: brak danych na wcześniejsze powstanie umocnień grodu w Czermnie niż w XI–XII w., podczas gdy gród w Aksmanicach sięga początkami doby plemiennej (z poł. X w.), dalej – podrzędną, jak się wydaje w stosunku do Aksmanic, rolę Przemyśla w X w., na co wskazują znacznie mniejsza powierzchnia i datowanie umocnień typu wałów dopiero na początek XI wieku, wreszcie brak niewątpliwych i równoczasowych umocnień bliźniaczych w pobliżu. Ostatnia przesłanka związana jest ściśle z geomorfologicznym charakterem brzegu Karpat i doliny Sanu w rejonie Przemyśla, gdzie brak naturalnych miejsc obronnych, a gród zbudowano w dolnej, słabo rozczłonkowanej partii obłego stoku. W przeciwieństwie do tego warunki geomorfologiczne nad Wiarem wyjątkowo sprzyjają budownictwu obronnemu (3 grody pobudowano na grzbietach strukturalnych). Wysokie walory obronne tych grodów, a także rozmieszczenie sugerują szczególne, strategiczne, ponadlokalne znaczenie odcinka doliny Wiaru, znajdującego się między tymi umocnieniami. Obecność wzdłuż brzegu karpackiego w tym rejonie wyjątkowo żyznych gleb umożliwiających gęste zaludnienie, a także występowanie źródeł słonych, dających podstawy założenia żup (w XI w. tutejszą sól wożono do Kijowa), niepomiernie podnosiła znaczenie omawianego terytorium. Ten obszar, położony centralnie w stosunku do całej przestrzeni osadnictwa lędziańskiego, stanowił wyjątkowo wartościową niszę ekologiczną i mógł pretendować do umieszczenia tu głównego centrum plemiennego. Wszystkie wyprawy mające na celu podporządkowanie Lędzian musiały być skierowane w ten rejon, zapewniający zarówno dostatek, jak i warunki do jego obrony. Tu zatem, a nie na peryferii osadnictwa lędziańskiego – wśród bagien nad Huczwą – winny się znajdować Grody Czerwieńskie.

Ostatnia grupa przesłanek prowadzi do dalszego wzmocnienia tej lokalizacji. Zanik w latopisie terminu Grody Czerwieńskie po 1031 r. jest niezrozumiały, jeśli przyjąć północną lokalizację, a to wobec wzrostu znaczenia Czerwienia n. Huczwą po 1097 r., natomiast jest w pełni oczywisty w przypadku powiązania Grodów Czerwieńskich z centrum plemiennym Lędzian nad Wiarem, które ostatecznie mogło zostać zniszczone przez Jarosława Mądrego i ogołocone z mieszkańców, wywiezionych i osiedlonych nad Rosią pod Kijowem.

Najprawdopodobniej termin Grody Czerwieńskie reprezentuje najstarsze latopisowe nazewnictwo grodów „ljadskich”. Zgodnie z ostatnimi ustaleniami (por. m.in. T.  Wasilewski w cyt. „Roczniku Przemyskim”) nazwa grodów ze wzmianki 981 r., tj. Przemyśl i Czerwień, mogły przedostać się do niej w czasie późniejszych redakcji Powieści dorocznej (1093?) pod wpływem wydarzeń rozgrywających się ówcześnie na zachodnich krańcach państwa kijowskiego.

Rekonstrukcja przebiegu trzech kampanii wojennych Włodzimierza, Bolesława i Jarosława przy lokalizacji Grodów Czerwieńskich nad Wiarem nie stwarza żadnych problemów interpretacyjnych, a związanie celów tych kampanii z próbami włączenia terytorium plemiennego Lędzian w budowane organizmy państwowe w pełni go uwiarygodnia.

 

Na koniec warto zauważyć, że owa niezwykła nazwa – Grody Czerwieńskie mogła pierwotnie nie mieć żadnego związku z czerwoną barwą. Jeśli przyjąć, iż jednym z zadań grodów nad Wiarem było zapwnienie ochrony żupom solnym, to rodzi się przypuszczenie, iż nazwa grodów mogła mieć związek z solowarstwem. Otóż w języku prasłowiańskim i językach z niego się wywodzących naczynia służące do odparowania solanek na ogniskach nosiły nazwę czereni, stąd nazwa grodów mogła brzmieć czereńskie, tzn. słynne z pobliskich czereni, związane z czereniami. Czwarta litera – jat’, występująca w pierwotnym zapisie przymiotnika, mogła być ze względów paleograficznych łatwo odczytana jako litera vede i podczas redagowania Zwodu Początkowego nazwa gorody ceren’skija mogła zostać zapisana jako gorody cerven’skija. Taka propozycja emendacji wymienionej nazwy jeszcze bardziej rozluźnia postulowane przez wielu badaczy związki Grodów Cerwieńskich z grodem Czerwień n. Huczwą.

 

* Do tematu siedziby Chorwatów powrócimy w jednym z następnych numerów.

Wybrana bibliografia: K o t l a r c z y k J., 1969–1970 – Grody Czerwieńskie a karpacki system obronny pod Przemyślem we wczesnym średniowieczu, AAC, t. XI/2. s. 239–269; K o t l a r c z y k J., 1971 – Siedziby Chorwatów wschodnich, AAC, t. XII/1–2, s. 161–188; L a b u d a  G., 1988 – Studia nad początkami Państwa Polskiego. t. II. UAM, Seria Historia nr 140; L a b u d a  G., 1898 – Pierwotne Państwo Polskie. Dzieje Narodu i Państwa Polskiego, I–2. KAW.

 

JANUSZ KOTLARCZYK, ur. 1931 w Wadowicach, tamże szkoła średnia. Studia geologiczne na AGH w Krakowie i tam praca naukowa od asystenta do profesora zw., kierownika Zakładu Geologii Ogólnej i Matematycznej, Specjalista w zakresie geomatematyki i geoinformatyki. Obecnie na emeryturze. Członek PAN i PAU. Związany naukowo z Karpatami w rejonie Przemyśla, prowadzi równoległe badania archeologiczne i historyczne dot. odnalezionych tam, nieznanych dotąd grodzisk prehistorycznych. Z Ziemiami Płd.-Wsch. czuje się związany przez pracę matki i jej rodzeństwa (Lwów, Borysław, Drohobycz, Zabłotowce i Młyniska k. Żydaczowa) oraz małżeństwo z kołomyjanką, śp. Ewą z Bohosiewiczów, aktorką.