Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Jadwiga Sibiga (Jarosław), ZWIĄZKI JAROSŁAWIA ZE LWOWEM

Jarosław nad Sanem, jedno z ciekawszych miast Polski południowo-wschodniej, położone na szlakach handlowych czarnomorsko-bałtyckim i czarnomorsko-śląskim, było miastem o dość dużym znaczeniu w dawnej Rzeczypospolitej.

Nie znamy w pełni jego przeszłości prehistorycznej, ale wykopaliska coraz bardziej wyjaśniają pradzieje tych ziem. Pierwsza wzmianka historyczna o tych stronach pojawia się już w kronice Nestora z roku 1152, w której ten ruski kronikarz podaje, iż kiedy w 981 roku wielki książę kijowski Włodzimierz zdobył Grody Czerwieńskie, zajął także ziemie i okolice, gdzie leży obecnie Jarosław. Według niektórych podań zanotowanych w kronikach, miasto założył w. ks. kijowski Jarosław i od niego miasto miało otrzymać swą nazwę. Właściwe założenie miasta przypada jednak na rok 1375, kiedy to lokowany na prawie magdeburskim przez ks. Władysława Opolczyka, został Jarosław ostatecznie przyłączony do Polski. Od końca XIV wieku aż do połowy XIX w. był własnością możnych rodów polskich, najpierw Tarnowskich, potem Odrowążów, Kostków i Ostrogskich.

Ciekawe i zmienne są losy tego jednego z najstarszych miast w tej części Polski, uznawanego w pewnym czasie za drugie miasto po Lwowie. Dzięki swojemu położeniu na skrzyżowaniu dróg łączących Wschód z Zachodem, mimo częstych najazdów i klęsk, Jarosław bogacił się na międzynarodowym handlu. Słynne jarmarki jarosławskie przyciągały rzesze kupców z Francji, Anglii, Niemiec, Rosji, Turcji i Persji. Jarosław zyskał prawo składu i inne handlowe przywileje.

Wiek XVI i XVII to „złoty okres” Jarosławia. Miasto posiadało drukarnię Jana Szeligi, z której wyszło wiele wartościowych druków, była też księgarnia. Powstało szereg budowli sakralnych zaliczanych do prawdziwych osiągnięć polskiej architektury. Są to m.in. kościół oo. Jezuitów (obecnie kolegiata), założony w 1571 r., kościół i klasztor ss. Benedyktynek o charakterze obronnym (dziś są tam ss. Niepokalanki), ufundowany przez ks. Annę Ostrogską w 1615 r., czy kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej oo. Dominikanów, również otoczony murami, a wzniesiony w latach 1629–35.

Wiek XVIII to okres zastoju miasta, związany z upadkiem państwa i utratą niepodległości Polski. Ale już druga połowa XIX wieku – era autonomii galicyjskiej, to ożywienie związane między innymi z budową i otwarciem linii kolejowej na trasie Kraków-Lwów. Wówczas, przy odnowionym szlaku komunikacyjno-handlowym powstaje nowe miasto – tworzy się XIX-wieczny eklektyczno-secesyjny Jarosław.

W ciągu wieków w Jarosławiu pojawiło się wiele wybitnych postaci, których wkład w naszą kulturę był znaczny. Oto kilka z nich, których losy splotły się w pewien sposób z historią Jarosławia i Lwowa.

Założone w 1574 r. Kolegium Jezuickie – dzięki fundacji właścicieli Jarosławia – było ważnym ośrodkiem umysłowym w Polsce. Jednym z najwybitniejszych wykładowców języka polskiego był tu ks. Piotr Skarga (1536–1612), w latach 1564–68 kanonik kapituły lwowskiej i kaznodzieja katedralny. Na terenie ówczesnego klasztoru ss. Benedyktynek, gdzie mieszkał, pisał swoje Żywoty świętych i prawdopodobnie Kazania sejmowe. Kolegium św. Jana zostało zreformowane przez lwowskiego pedagoga Benedykta Herbesta.

W roku 1735 proboszczem parafii jarosławskiej został ks. Wacław Sierakowski (1700–80). Był jednym z najwybitniejszych kapłanów swojej epoki. W 1740 r. został biskupem w Przemyślu, a w 1758 r. arcybiskupem lwowskim. Katedra łacińska we Lwowie właśnie jemu zawdzięcza obecny wygląd*.

Trudno pominąć ks. Franciszka Siarczyńskiego (1758–1829) urodzonego w Hruszowicach w Ziemi Przemyskiej, również proboszcza jarosławskiego, powołanego tu przez księcia-generała Adama Czartoryskiego w 1803 r. Funkcję tę pełnił ks. Siarczyński przez 23 lata. Był postacią zasłużoną jako pisarz i publicysta, a zarazem badacz i dziejopis, autor wielu prac naukowych, drukowanych także przez wydawnictwa lwowskie. W naszej historiografii porównywany jest często do Joachima Lelewela. Pod koniec życia swoje ostatnie prace pisał w Zakładzie Ossolińskich we Lwowie, którego został pierwszym dyrektorem. Jego działalność we Lwowie przysporzyła mu sławy i popularności. Był wybitnym łącznikiem między dawnymi a nowymi laty na polu kultury polskiej.

W klasztorze ss. Niepokalanek, który założyła w 1874 r. Marcelina Darowska z Jazłowca, kapelanem był ks. Walerian Kalinka (1826–1886) z zakonu Zmartwychwstańców, publicysta, historyk, konserwatywny polityk. W r. 1868 ogłosił we Lwowie pracę Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta. Inne jego dzieło to Sejm Czteroletni. W 1880 r. objął we Lwowie kierownictwo internatu dla młodzieży obrządku unickiego, założonego przez Zmartwychwstańców, następnie został obrany na przełożonego, a potem prowincjała galicyjskiego.

Nie sposób tu również pominąć wiek XX, który wydał wiele znanych postaci pochodzących z ziemi jarosławskiej, a ściśle związanych ze Lwowem. Jedną z nich był profesor Mieczysław Gębarowicz (1893–1984), urodzony w Jarosławiu, ale rodzice (Teofil, inżynier, i Bronisława z d. Smolka) przenieśli się następnie do Stanisławowa. Od 1912 r. M. Gębarowicz związał się na stałe ze Lwowem. Studia na Uniwersytecie, praca w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, wykłady na UJK i Politechnice – to lata przedwojenne. Potem wojna i okupacje, a więc praca naukowa w niesprzyjających warunkach, jednak ilość dzieł o niezwykłej wartości historycznej daje nam obraz człowieka o mocnym charakterze i silnej woli w dążeniu do celu. Profesor Gębarowicz był jednym z najwybitniejszych uczonych swojej dziedziny (historii i historii sztuki) w naszych czasach. W piątą rocznicę śmierci Profesora, na wniosek TMLiKPW, jedna z ulic Jarosławia została nazwana jego imieniem.

Brygadier Czesław Mączyński (1881–1935) urodził się w Kaszycach w pow. jarosławskim w rodzinie nauczycielskiej. Do gimnazjum uczęszczał w Jarosławiu, prawo i filozofię ukończył na Uniwersytecie Lwowskim. W czasie walk o Lwów w 1918 roku był komendantem sił zbrojnych. Po śmierci został pochowany na Cmentarzu Obrońców Lwowa. Szkoła w Kaszycach** nosi imię Czesława Mączyńskiego.

Karol Groman (1831–85), urodzony w Jarosławiu, uczestnik powstania węgierskiego, więziony za udział w organizacji Powstania Styczniowego, był znanym dziennikarzem lwowskim, m.in. „Kuriera Lwowskiego” i „Dziennika Lwowskiego”.

(1831–85), urodzony w Jarosławiu, uczestnik powstania węgierskiego, więziony za udział w organizacji Powstania Styczniowego, był znanym dziennikarzem lwowskim, m.in. „Kuriera Lwowskiego” i „Dziennika Lwowskiego”.

Roman Dzieślewski (1863–1924) w 1878 r. ukończył z odznaczeniem szkołę realną w Jarosławiu. Został profesorem Politechniiki Lwowskiej. Był działaczem społecznym, posłem na Sejm Krajowy.

(1863–1924) w 1878 r. ukończył z odznaczeniem szkołę realną w Jarosławiu. Został profesorem Politechniiki Lwowskiej. Był działaczem społecznym, posłem na Sejm Krajowy.

Mieczysław Orłowicz (1881–1959), urodzony w Komarnie k. Lwowa, uczęszczał do gimnazjum w Jarosławiu i tu pracował. Zasłużony krajoznawca, autor znakomitych przewodników i prac naukowych. Wydał m.in. przewodniki po Lwowie, po Galicji, monografię Jarosław, jego przeszłość i zabytki (1921).

(1881–1959), urodzony w Komarnie k. Lwowa, uczęszczał do gimnazjum w Jarosławiu i tu pracował. Zasłużony krajoznawca, autor znakomitych przewodników i prac naukowych. Wydał m.in. przewodniki po Lwowie, po Galicji, monografię (1921).

Księżniczka Wanda Czartoryska (1862–1920) z Pełkiń pod Jarosławiem była dobrodziejką Instytutu Gospodarczego Kształcenia Kobiet w Snopkowie pod Lwowem (dziś w obrębie miasta) – na jego rzecz ofiarowała swój folwark Bielosko k. Lwowa. Artykuł o ks. Wandzie można znaleźć w CL 3/99.

(1862–1920) z Pełkiń pod Jarosławiem była dobrodziejką Instytutu Gospodarczego Kształcenia Kobiet w Snopkowie pod Lwowem (dziś w obrębie miasta) – na jego rzecz ofiarowała swój folwark Bielosko k. Lwowa. Artykuł o ks. Wandzie można znaleźć w CL 3/99.

Znakomity chirurg-ortopeda Adam Gruca (1893–1983), profesor wydziału lekarskiego UJK we Lwowie, urodził się w Sieniawie niedaleko Jarosławia.

Po II wojnie światowej osiadł w Jarosławiu znany architekt lwowski Wawrzyniec Dayczak (1882–1968), twórca wielkiej liczby kościołów w Małopolsce Wschodniej (i poza nią, zwłaszcza w latach powojennych) oraz założyciel organizacji niepodległościowej, tzw. Drużyn Bartoszowych. Obszerne wspomnienie o nim i jego twórczości oraz działalności niepodległościowej znalazło się w CL S/98 i 2/99.

* * *

Na zakończenie wspomnę o pani inżynier Janinie Starzewskiej, lwowiance, jednej z pierwszych inicjatorek założenia Towarzystwa Miłośników Lwowa w Jarosławiu. Po studiach we Wrocławiu przybyła do Jarosławia, gdzie zrazu zajęła się pracą pedagogiczną w Technikum Budowlanym. Następnie jako kustosz w muzeum jarosławskim zajmowała się opracowaniem rejestru zabytków tego miasta i okolic – kart zawierających opisy architektoniczne i historię kościołów, kamienic, rezydencji. Nie sposób wymienić wszystkich obiektów, przy których badaniach i pracach konserwatorskich brała udział.

Nie ma Jej wśród nas, ale pozostała pamięć i trwałe ślady, będące dziełem Jej myśli. Zmarła w 2001 r., spoczęła na Starym Cmentarzu w Jarosławiu.

 

Stary Cmentarz jarosławski to jedna z piękniejszych nekropolii południowo-wschodniej Polski. Założony został1784 r., po ogłoszeniu dekretu cesarza Józefa II, zakazującego grzebania zmarłych w obrębie miasta (w tym samym czasie powstał Cmentarz Łyczakowski i inne cmentarze Lwowa oraz całej Galicji-Małopolski). Najstarsze zachowane nagrobki z lat 20. i 30. XIX wieku reprezentują cechy klasycystyczne, druga połowa tamtego wieku to nurt romantyczny. Są tam również dzieła lwowskich artystów i kamieniarzy. Z grupy najbardziej efektownych pomników rzeźbiarskich wyróżnia się nagrobek B. Modrzejewskiej z 1828 r., sygnowany przez lwowskiego rzeźbiarza Antoniego Schimsera. Niektóre nagrobki nie są sygnowane, ale łączy się je również z warsztatem tego artysty. W pracowni Ludwika Tyrowicza we Lwowie został wykonany nagrobek rodziny Weissów, a także prosty w formie, z dwukolumnowym portykiem i płaskorzeźbami na ścianach bocznych, grobowiec rodziny Wojciechowskich. Trzeba również wspomnieć o pięknym grobowcu-sarkofagu rodziny Wapińskich, który wyszedł spod dłuta Pawła Eutelego, ucznia Schimsera. Przypisuje mu się również kilka grobowców w formie postumentów z urnami okrytymi całunem.

Można śmiało stwierdzić, że większość XIX-wiecznych nagrobków o dużej wartości artystycznej pochodzi z warsztatów lwowskich.

W tym krótkim zarysie dziejów Jarosławia na przykładzie kilkunastu wybitnych postaci z nim związanych możemy ocenić, jak na przestrzeni wieków wiele łączyło go ze Lwowem, od ludzkich losów poczynając, na architekturze kończąc. Możemy też wykazać, jakie znaczenie historyczne, kulturalne i gospodarcze w skali kraju miało kiedyś to miasto.

 

* Przebudowa katedry lwowskiej dokonana przez abpa Sierakowskiego jest kontrowersyjna. Zniszczeniu bowiem uległ wtedy gotycki wystrój świątyni.

** Kaszyce były wsią rdzennie polską, założoną w 1. połowie XV w. W czasie okupacji hitlerowskiej została spacyfikowana, a dla pamięci po tamtych wydarzeniach i pomordowanych usypano kurhan.

JADWIGA SIBIGA, z domu Kiełb, ur. we Lwowie (za Stryjską Rogatką) w wielodzietnej rodzinie rzemieślniczej. Wychowana w duchu patriotycznym, przed wojną należała do Związku Strzeleckiego na Persenkówce. Kształciła się w szkole dla wychowawczuń przedszkoli, w czasie okupacji sowieckiej w Szkole Pedagogicznej. W czasie okupacji niemieckiej zaangażowana w konspiracji. W 1944 r. z rodziną osiadła w Przeworsku, po latach w Jarosławiu. Inicjatorka i działaczka TMLiKPW w Jarosławiu. Zainteresowana historią Polski i Ziem Wschodnich, pisuje do szeregu czasopism.