Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Witold Zieliński, TARNOPOL NA DRODZE ROZWOJU I KLĘSKI (1815–1945)

Traktat wiedeński 1815 r. przywrócił Austrii część Galicji, leżącą między rzekami Strypą i Zbruczem, oddaną – za sprawą Napoleona – Rosji w 1809 r. i noszącą przez owe pięć lat nazwę „Obwodu Tarnopolskiego”. Położony nad Seretem Tarnopol liczył w tym czasie 7000 mieszkańców i był trzecim co do wielkości, po Lwowie i Brodach, miastem wschodniej Galicji.


Pułkownikówka – gmach dowództwa 54. Pułku Strzelców Kresowych w TarnopoluPrzybycie do Tarnopola jezuitów – wygnanych dekretem carskim z Połocka – a wśród nich wielu profesorów kolegium jezuickiego (w dużej części Francuzów) stworzyło po likwidacji przez władze austriackie długiego szeregu szkół w Galicji – możliwość utworzenia w Tarnopolu w 1820 r. gimnazjum, trzy lata później zamienionego na ­liceum. Zdobyło ono szczęśliwie przychylność władz, a wkrótce i renomę oraz zapoczątkowało szybki rozwój oświaty, ściągając młodzież nie tylko z wschodniej Galicji (jego uczniem był Wincenty Pol) i podnosząc rangę miasta. W liceum wprowadzono kursy języka francuskiego, a w szkolnym teatrzyku po francusku grano francuskie sztuki. Na tej fali w 1824 r. utworzono w szkole bibliotekę polską, polski teatrzyk i wdrożono naukę literatury polskiej, budząc z uśpienia świadomość narodową elity miasta.

Napływ do liceum coraz większej liczby młodzieży (w 1825 r. było już 500 uczniów, także z Galicji zachodniej, a nawet z zaboru rosyjskiego) przyczynił się także do rozwoju miasta, które rozbudowywało się jako ośrodek handlu i administracji. W 1830 r. Tarnopol liczył już 13 tysięcy mieszkańców.


Na wieść o wybuchu powstania listopadowego w Tarnopolu rozpoczął się werbunek ochotników. Powstanie, niezależnie od niepowodzeń militarnych, wywołało wzrost świadomości narodowej w mieście. Wielu uczniów liceum zbiegło do powstania. W następstwie tajnego przybycia z Paryża emisariusza Komitetu Narodowego w Tarnopolu zaczęło się organizowanie konspiracyjnego sprzysiężenia młodzieży, którego celem było przygotowanie się do kolejnego powstania. Wywołało to dochodzenia policyjne ze strony władz austriackich, aresztowania i śledztwa. Wysunięte zostały zarzuty wobec prowadzących liceum jezuitów; wielu uczniom zabroniono dalszej nauki w Tarnopolu, a niektórym – na terenie całej Galicji.

W 1843 r. ostatni właściciel miasta Tadeusz Turkułł sprzedał je gminie. Tarnopol liczył wtedy 16 tys. mieszkańców.

W okresie Wiosny Ludów w 1848 r. poczęto organizowanie w Tarnopolu Gwardii Narodowej, manifestując już niemal otwarcie dążenia niepodległościowe. Po stłumieniu jednak wrzenia rewolucyjnego i nawrocie presji politycznej ze strony władz doszło do nakazu usunięcia z miasta jezuitów. Nowe gimnazjum, już świeckie i bez tak renomowanych peda­gogów, powstało w mieście po dwóch latach. Zaczęły się też pojawiać nowe szkoły, a Tarnopol urósł do roli znaczącego centrum oświatowego. Jezuitom udało się mimo wszystko powrócić w 1856 r. i wznowić działalność, otwierając konwikt.


Dworzec w Tarnopolu, stan przedwojennyW 1862 r. przybyli do Tarnopola wysłannicy tajnego Rządu Narodowego i – tak jak przed 30 laty – przystąpiono do rekrutacji ochotników do powstania. Nastąpiły rewizje, aresztowania, procesy. Nadeszła jednak era autonomiczna Galicji i w roku szkolnym 1867/68 dopuszczono w Tarnopolu naukę języka polskiego. Zaczęły powstawać filie lwowskich organizacji oświatowych. W 1869 otwarto filię Banku Hipotecznego, rok później Kasę Oszczędności. W 1871 r. otwarto w Tarnopolu męskie seminarium nauczycielskie. Od lutego 1878 zaczęło wychodzić (dwa razy w tygodniu) pierwsze tarnopolskie czasopismo „Podolanin”. W czerwcu 1879 wystąpił w Tarnopolu Henryk Sienkiewicz z odczytem o Polakach w Ameryce Północnej; po raz pierwszy też wysłuchano w mieście nagrań z fonografu Edisona.
 
Rok 1871 przyniósł też uruchomienie ­linii kolejowej Złoczów-Tarnopol, łącząc tym samym Tarnopol ze Lwowem, a w tym samym roku linię do Podwołoczysk na granicy rosyjskiej. Przyczyniło się to walnie do uczynienia z Tarnopola centrum handlu zbożem. Tarnopolszczyzna była też ośrodkiem hodowli koni, które sprzedawano do szeregu krajów, nawet do Persji.

W tym okresie Tarnopol liczył już blisko 26 000 mieszkańców. W 1885 r. rozpoczęło w Tarnopolu działalność Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”; w 1891 r. założono Towarzystwo Naukowe, dwa lata później Towarzystwo Szkoły Ludowej. W 1895 r. odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza.

Rok 1897 zapisał się złotymi zgłoskami w rozwoju cywilizacyjnym Tarnopola: wprowadzono prąd elektryczny z nowo zbudowanej elektrowni, uruchomiono miejską sieć telefoniczną (połączenia międzymiastowe dopiero jedenaście lat później), otwarto szpital powszechny oraz nowoczesny hotel. Zainaugurowano nowe połączenie kolejowe Tarnopola ze Stanisławowem.

Rok 1901 przyniósł konsekrację nowego kościoła Jezuitów. W 1904 r. Dominikanie, usunięci z Tarnopola w ramach tzw. kasaty józefińskiej, po 84 latach uroczyście objęli na nowo swoją świątynię, jeden z najwspanialszych na ziemiach polskich zabytków – klasy zerowej – przełomu baroku i rokoka z 1749 r.). W październiku 1908 odbyło się – z udziałem arcybiskupa-metropolity lwowskiego Józefa Bilczewskiego – uro­czyste poświęcenie nowo wzniesionego kościo­ła parafialnego w stylu neogotyckim wg projektu architekta Teodora Talowskiego. W 1912 r. miały tu miejsce prymicje ks. Eugeniusza Baziaka, tarnopolanina, który został później arcybiskupem lwowskim.

W roku 1906 oddano do użytku okazały dworzec kolejowy (oraz połączenie ze Zbarażem). W 1907 r. powstał pierwszy w Tarnopolu klub sportowy „Kresy”1. Niebawem uruchomiono fotoplastikon, a w 1910 r. – kinoteatr. W 1911 r. w Tarnopolu wychodziło już 6 czasopism: 3 polskie, 2 ruskie i 1 żydowskie. Miasto liczyło w tym czasie 35 tys. mieszkańców. W tym samym roku oddano do użytku Dom Ludowy TSL, w którym pomieściły się biblioteka z czytelnią i muzeum. W 1912 r. rzesze widzów podziwiały na błoniach petrykowskich pokaz lotu samolotu w wykonaniu słynnego wtedy lotnika hr. Scipio del Campo. Tego też roku uruchomiono dwie miejskie linie omnibusu konnego.


 

Aleja Mickiewicza. Na pierwszym planie pomnik Mickiewicza, w głębi kościół parafialnyW przededniu I wojny światowej powstało w Tarnopolu Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, a przy nim tajna organizacja niepodległościowa młodzieży gimnazjalnej; powstały też Drużyny Sokole. Na pobliskich polach odbywały się ćwiczenia wojskowe tych drużyn i skautów. 23 sierpnia 1914 r.

do miasta weszli Rosjanie. Wprowadzili stan oblężenia, pozamykali szkoły. Mnożyły się aresztowania, wysłano na zsyłkę w głąb Rosji – na podstawie fałszywych oskarżeń – straż pożarną ze sprzętem (!) oraz policję miejską. Aresztowanych jezuitów wywieziono do Kijowa, zamykając ich kościół. W lipcu 1917 r., wobec zbliżania się ofensywy austriackiej, nastąpiła ­chaotyczna ewakuacja połączona z rabunkami i podpalaniem domów. Wysadzona została elektrownia, zniszczenia w mieście były ogromne. 25 lipca wkroczyły oddziały niemieckie; nazajutrz przybył do Tarnopola cesarz Wilhelm II, następnego dnia zaś cesarz austriacki Karol I. W kwietniu 1918 r. legionista Jerzy Dmytrów zorganizował oddział Polskiej Organizacji Wojskowej i wszczęto – także w okolicach – kampanię werbunkową.

Rankiem 2 listopada 1918 miasto obudziło się zaskoczone widokiem sino-żółtych flag ukraińskich na ważniejszych budynkach – to miejscowi Ukraińcy, korzystając z pozostawionej przez odchodzących Austriaków broni i amunicji, dokonali zamachu w celu utworzenia państwa ukraińskiego. Nastąpiły w Tarnopolu rządy ukraińskie. Zamknięto szkoły polskie, zaczęły się szykany za używanie w miejscach publicznych polskiego języka, zniszczono całkowicie pomnik Mickiewicza. Wprowadzono godzinę policyjną, nastąpiły aresztowania, zasiano terror. 4 maja 1919 wykonano wyrok śmierci na Jerzym Dmytrowie i Rudolfie Popielu – członkach kierownictwa POW. 15 lipca 1919 nad ranem do Tarnopola wkroczyły oddziały polskie z 5. pułkiem legionowym na czele, a następnie 13. pp „Dzieci Krakowa” i VI dywizji Hallerczyków. Wojska ukraińskie zostały odrzucone za Zbrucz. Wreszcie 5 lutego 1920 przybył do Tarnopola generalny delegat rządu polskiego, co oznaczało przywrócenie polskiej suwerenności nad Tarnopolszczyzną.

Niestety pół roku później, 26 lipca, miasto zostało zajęte przez wojska bolszewickie. Ogłoszono utworzenie sowieckiej republiki. Nastąpiła fala rewizji, rekwizycji, grabieży sklepów i mieszkań, aresztowań, mordów sądowych. 19 września, kiedy zbliżało się polskie natarcie, w mieście doszło do wystąpienia zbrojnego członków POW i ochotniczej grupy ludności cywilnej przeciw Rosjanom – ułatwiając wkroczenie do miasta wojskom polskim i sojuszniczej armii ukraińskiej atamana Petlury. Był to dla Tarnopola


 

koniec I wojny światowej. W kościele jezuitów odprawione zostało dziękczynne nabożeństwo za uwolnienie od najazdu bolszewickiego. W tym samym dniu odwiedził Tarnopol premier Wincenty Witos. Marszałek Józef Piłsudski przybył do Tarnopola 21 marca 1921 r., by wziąć udział – wraz z przedstawicielami Francji i Włoch – w akcie poświęcenia sztandarów pułkowych 12. dywizji. Był wśród nich, ofiarowany przez artystów scen warszawskich, sztandar 54 pułku piechoty Strzelców Kresowych, który stacjonował w Tarnopolu (jego sztab mieścił się w tzw. Pułkownikówce). Uroczystość zakończyła się manifestacyjnym pochodem. 54 ppsk odbudował później własnym sumptem spalony przez Rosjan w 1917 r. zamek tarnopolski2.

Zasłużony dla miasta zakon jezuitów przeniesiony został, mimo protestów ludności, na Kresy Północno-Wschodnie, gdzie był bardziej potrzebny w tamtejszych, zdewastowanych przez Rosjan klasztorach.

Pomnik Marszałka PiłsudskiegoW 1931 r. została otwarta w Tarnopolu wojewódzka Wystawa Rolnicza i Regionalna, prezentująca stan gospodarki i kultury województwa3. W następnym roku ogłoszono szeroko zakrojony plan zabudowy płn. wsch. części miasta, przystąpiono do brukowania ulic (wykonano 48 na 100 istniejących), poszerzała się sieć kanalizacyjna. W tym też roku powstało Po­dolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W dniu Święta Niepodległości, 11 XI 1935 odsłonięto na placu Sobieskiego pierwszy  w Polsce pomnik Marszałka ­Piłsudskiego, projektu tarnopolskiego rzeźbiarza Apolinarego Głowińskiego.

W 1937 r. Tarnopol osiągnął liczbę 40 tys. mieszkańców. W następnym roku wysunięto projekt rozbudowy na szeroką skalę centrum miasta. Jednak na przeszkodzie stanęło po­garszająca się sytuacja międzynarodowa. Coraz szerzej składano datki na Fundusz Obrony Narodowej (FON), ale nie doszedł do skutku zakup ze składek ścigacza dla marynarki wojennej – miał nosić nazwę „Tarnopol”.


 

Nadeszła II wojna światowa. W nocy 28/ /29 sierpnia 1939 r. dywersanci niemieccy wysadzili w powietrze część dworca kolejowego. 2 września pożegnano drugi rzut 54 ppsk, odjeżdżający na front. Już wkrótce po wybuchu wojny zaczęły się pojawiać samochody z uciekinierami z zachodniej Polski. 13 IX trzy niemieckie samoloty zrzuciły bomby na miasto, 15 IX zbombardowany został pociąg z uciekinierami. 16 IX od strony Zbaraża, kierując się w stronę granicy rumuńskiej, przejechała przez Tarnopol kolumna samochodów rządowych, w tym prezydent Ignacy Mościcki, a nieco później gen. Władysław Sikorski. Następnego dnia  dotarły do miasta niejasne doniesienia telefoniczne znad granicy wschodniej o przekraczaniu jej przez wojska sowieckie. Tego samego dnia po południu pierwsze czołgi sowieckie wjechały do miasta4.

Rozrzucano ulotki wzywające polskich żołnierzy do poddania się. Okupacja miasta rozpoczęła się od ulicznych strzelanin i zabójstw5, ostrzelania z armatek fasady i wież kościoła Dominikanów, a przybyłą straż pożarną ostrzelano. Klasztor ograbiono, zakonników wywieziono wraz z kilkuset wcześniej aresztowanymi osobami. Prezydent miasta Stanisław Widacki, aresztowany i uwięziony, zaginął bez wieści. Przez dworzec kolejowy jechały na wschód towarowe pociągi z jeńcami polskimi... Natychmiast zniszczono przy użyciu czołgów pomnik Piłsudskiego. Sklepy tarnopolskie szybko ogołocone zostały ze wszystkiego. NKWD przystąpił do rewizji i aresztowań, rozpoczynając od oficerów, policjantów, urzędników, sędziów i prokuratorów. Przeprowadzono „wybory”, po których deputowani wystąpili do władz Związku Sowieckiego o przyjęcie Zachodniej Ukrainy do ZSRR. Rozpoczęto wydawanie paszportów (dokumentów tożsamości).
 

W wigilię Bożego Narodzenia długi pociąg towarowy wywiózł na Syberię polskich chłopów. W nocy 12/13 kwietnia 1940 deportowano z Tarnopola do Kazachstanu i na Sy­berię ok. 2000 osób. W czerwcu wywózką objęto uciekinierów z zachodnich stron Polski. Ostatnia wywózka przed wybuchem wojny niemiecko-sowieckiej6 miała miejsce niemal w jej przeddzień. Uchodząc przed Niemcami, NKWD dokonała masowego mordu w więzieniu, zaś pewną liczbę aresztowanych – pomimo iż armia sowiecka uciekała w popłochu, pozostawiając ogromne ilości porzuconego sprzętu wojskowego – uprowadziła ze sobą, pędząc ich piechotą na wschód.

W pierwszych dniach okupacji niemieckiej w mieście zawisły sino-żóte flagi ukraińskie, niebawem jednak Niemcy kazali je usunąć. 1 sierpnia 1941 obwód tarnopolski został wcielony do Generalnego Gubernatorstwa. W więzieniach znaleziono kilkaset zmasakrowanych zwłok więźniów7, do których wynoszenia zmuszano Żydów (po czym ich rozstrzelano). Eksterminacja tarnopolskich Żydów zakończyła się likwidacją w 1943 r. getta, założonego dwa lata wcześniej. Bardzo cenną, XVII-wieczną synagogę spalono.

Arbeitsamt prowadził wysyłkę na przymusowe roboty do Niemiec. Na przełomie 1941/ /42 r. reaktywowano na Tarnopolszczyźnie ZWZ, przemianowane w lutym ’42 na Armię Krajową. Wobec likwidacji szkolnictwa polskiego (Niemcy pozostawili tylko jedną ­szkołę z nauką do 14 roku życia), poczęły się tworzyć komplety tajnego nauczania8.

Wysadzony przez sowietów kościół parafialny w TarnopoluZ nadejściem roku 1944 Niemcy przygotowywali się do obrony miasta, barykadując i zaminowując nawet niektóre ulice. 8 marca tego roku wydany został nakaz natychmiastowego opuszczenia miasta przez 40- -tysięczną ludność. Tarnopolanie wyruszyli w stronę podmiejskiej Zagro­beli (po drugiej, zachodniej stronie Seretu). Po otoczeniu miasta pierścieniem oblężenia Rosjanie wezwali Niemców do kapitulacji, ci jednak się nie poddali. Nastąpiły niezwykle ciężkie walki (24 III – – 15 IV), a w ich wyniku miasto zostało zniszczone w 80–90%, w części zrównane z ziemią. Po zajęciu Tarnopolszczyzny przez sowietów – wobec daleko idącej ruiny stolicy województwa – władze nowego okupanta zostały czasowo ulokowane w mniejszych miastach: Zbarażu i Czortkowie.

Rozpoczęły się aresztowania członków AK. W wigilię Bożego Narodzenia 1944 r. odjechał z Tarnopola do nowej Polski pierwszy pociąg towarowy z wysiedleńcami. Dalsze transporty ekspatriacyjne odbyły się w maju i lipcu ’45. Wyjechali również jezuici i dominikanie9. Do 1946 r. zdołali się utrzymać tyl­ko trzej księża z kościoła ­parafialnego, wśród nich proboszcz, ks. Apolinary Wałęga10.


 

W ciągu kilkudziesięciu powojennych lat Tarnopol został w za­­­­­sa­dzie odbudowany – przeważają oczywiście blo­kowiska, ale odnawiane są również ocalałe do­my. Miasto liczy dziś ćwierć miliona mieszkańców, którzy napłynęli zarówno z prowincji, jak  i z Rosji i innych republik b. ZSRR. O życiu polskim i katolickim w dzisiejszym Tarnopolu traktują osobne artykuły, zawarte w tym numerze.


ÂŹródła:

Powyższy tekst oparto na monografii Czesława Blicharskiego Tarnopol w latach 1809–1945. ­Biskupice 1993 r.


 

1 Był to jeden z najstarszych klubów sportowych na ziemiach polskich (dla porównania: 1903 „Sława” we Lwowie – pierwszy polski klub sportowy; 1906 „Cracovia” i „Wisła”). Patrz osobny artykuł w tym numerze.

2 Ten najstarszy zabytek Tarnopola (XVI wiek) wielokrotnie w swej historii ulegał zniszczeniom w czasie najazdów tatarskich, kozackich i tureckich i odbudowywany był przez kolejnych, zmieniających się wielokrotnie właścicieli: Tarnowskich, Ostrogskich, Zamoyskich, Koniecpolskich, Sobieskich, Potockich. Wielkie zasługi w odbudowie po najeździe tureckim położyła królowa Marysieńka Sobieska. Do dziś przetrwała najstarsza, dolna część zamku, od strony stawu. Z pocz. XIX w. kolejny właściciel, hr. Fr. Korytowski, przekształcił zamek w pałac, znosząc obwarowania i baszty zamkowe.

3 Wystawie towarzyszyły zjazdy różnych organizacji, rajd samochodowy, wyścigi konne i audycja Polskiego Radia Lwów.

4 Niezwykły incydent wydarzył się tego dnia wieczorem: radca województwa Czesław Olsza, ubrany we frak i cylinder, złożył dowódcy wojsk sowieckich wkraczających do Tarno­pola uroczysty protest przeciw złamaniu paktu o nieagresji. To spektakularne zderzenie dwóch światów skończyło się oczywiście aresztowaniem radcy, który jednak zdołał uciec w nocy, korzystając z zamieszania.

5 Zastrzelono np. oficerów z Wojskowego Instytutu Kartografii.

6 Pomimo takich warunków życia na przełomie 1939/40 r. zawiązał się w Tarnopolu Związek Walki Zbrojnej.

7 To samo miało miejsce w innych miastach Tarnopolszczyzny, przede wszystkim w Złoczowie.

8 O tajnym nauczaniu w Tarnopolu – patrz osobny artykuł w tym numerze.

9 Zabrano ze sobą część wyposażenia kościołów: obraz ołtarzowy NMP z kościoła parafialnego znalazł się w Wałbrzychu; figura MB „łamiącej pioruny gniewu Bożego” z kościoła dominikanów – w kościele dominikańskim w Warszawie; XVIII-wieczny włoski obraz ołtarzowy MB Różańcowej z jw. – w kościele dominikanów w Poznaniu.

10 O powojennych losach kościołów tarnopolskich – patrz osobny artykuł w tym numerze (zdjęcia).

 


 


WITOLD ZIELIŃSKI, ur. 1935 w Tarnopolu. Absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, fizyk. Pracował na Wydziale Fizyki i Techniki Jądrowej AGH, obecnie na emeryturze. Autor publikacji z dziedziny fizyki wysokich energii – wielorodnej produkcji cząstek elementarnych materii.