Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Maria Taszycka, OLESKO / SĄSIADOWICE / WOJUTYCZE

OLESKO
Położenie. Miasteczko w powiecie złoczowskim, wojew. tarnopolskim, położone 23 km na płn. od Złoczowa, nad jednym z ramion Styru, zwanym Liberią, spływającym ze stoku Woroniaków po płd. stronie miasteczka.
Historia. Jedna z najstarszych osad i gród książąt halicko-wołyńskich. Przez krótki okres, od 1327 r., we władaniu książąt mazowieckich, następnie od 1340 r. wielkich książąt litewskich.
W 1366 r. wcielone do Polski przez Kazimierza Wielkiego. W latach 1382–1432 obiekt walk polsko-litewskich. W 1432 r. zostało Olesko ostatecznie odebrane księciu Świdrygielle przez wojska polskie i nadane przez Władysława Jagiełłę Janowi z Sienna za wojenne zasługi. W początkach XVI w. podzieliły się Oleskiem dwie córki ostatniego z Sienieńskich: Anna, żona Fryderyka Herburta, i Jadwiga, żona Marka Kamienieckiego h. Pilawa. W 2. połowie XVI w. Kamienieccy sprzedali swoją część Oleska Stanisławowi Żółkiewskiemu. Na początku XVII w. przez małżeństwo jego córki z Janem Daniłowiczem Olesko przeszło na Daniłowiczów, a w następnym pokoleniu podobną drogą – na Sobieskich. W 1629 r. urodził się tu Jan Sobieski, przyszły król. W 1719 r. hetman Stanisław Mateusz Rzewuski nabył od królewicza Jakuba cały klucz oleski. Po I rozbiorze Olesko przejęły władze austriackie, a ostatni właściciel Wacław Rzewuski przeniósł swą siedzibę do Podhorców.
W XIX w. ludność trudniła się sadownictwem, pasiecznictwem oraz rzemiosłem. Stolarze olescy wyrabiali skrzynie drewniane, które sprzedawane były na okolicznych jarmarkach.
Zabytki. Zamek w głównym zrębie pochodzi z w. XVI i początku XVII. Wzniesiony na wzgórzu, po płn. stronie miasta, w miejscu dawnej fortalicji, założony na planie owalu, narzuconym przez warunki terenowe. Budynek zamkowy dwupiętrowy z basztą w jednym z narożników, oraz basztą bramną, prowadzącą na dziedziniec zamkowy. W latach 80. XVII w. gruntownie odnowiony staraniem Jana III. Po I rozbiorze zajęty przez Austriaków i zamieniony na koszary. W 200. rocznicę Wiktorii Wiedeńskiej wykupiony z rąk austriackich, a utworzony wówczas Społeczny Komitet Opieki nad Zamkiem w Olesku zajął się jego konserwacją aż do wybuchu I wojny światowej. Silnie uszkodzony w czasie działań wojennych, odnowiony po odzyskaniu niepodległości (w latach 30. przez architektów W. Minkiewicza
i A. Majewskiego), ponownie uległ zniszczeniu podczas II wojny i za czasów władzy sowieckiej. Jego stan obecny jest wynikiem odbudowy z lat 1961–65. Od 1975 r. stanowi filię Lwowskiej Galerii Sztuki.
Kościół parafialny pw. św. Trójcy, konsekrowany w 1597 r., zastąpił pierwotny, zapewne drewniany kościół z 1.połowy XV w. Murowany
z cegły, częściowo tynkowany. Prezbiterium zamknięte trójbocznie, a jednonawowy szeroki, prawie kwadratowy korpus został przerobiony
w 1. poł. XIX w. na trójnawową halę. Po bokach dwie ośmioboczne kaplice, ufundowane w latach 1625–27 przez Jana Daniłowicza: od płn. NP Marii, od płd. św. Jana Ewangelisty, stanowiąca dolną kondygnację obronnej dzwonnicy. Od frontu wysoka przybudówka, w przyziemiu której kruchta. Jednolity wystrój wnętrza składał się
z ołtarza głównego i 4 ołtarzy bocznych, drewnianych, malowanych na kremowo, ze złoconym ornamentem rokokowym (3 ćwierć XVIII w.).
W 1927 r. kościół poddany konserwacji przeprowadzonej przez architekta B. Wiktora. Po II wojnie zamieniony na magazyn, uległ znacznemu zawilgoceniu. We wnętrzu zachowały się dwa późnorenesansowe portale, chrzcielnica z XVII w., ołtarz główny (uszkodzony) oraz płyta nagrobna Jana Daniłowicza. Pozostałe części wyposażenia przechowywane w składnicy Lwowskiej Galerii Sztuki. W 1992 r. kościół został odzyskany przez miejscowy komitet parafialny i ponownie poświęcony, zaś w 1993 r. oddany Cerkwi prawosławnej.
Kościół pw. św. Józefa i klasztor oo.kapucynów, ufundowane w 1739 r. przez Józefa Seweryna Rzewuskiego i jego żonę Antoninę z Potockich, zbudowany u stóp wzgórza zamkowego przez kapucyńskiego architekta o. Andrzeja
z Szydłowiec (Marcina Dobrawskiego). Kościół ceglany, złożony z szerokiej nawy z dwiema parami niskich kaplic i nieco węższego prezbiterium. Od frontu kruchta. Prosta, trójosiowa fasada, zwieńczona trójkątnym przyczółkiem. Budynek klasztorny, przylegający od płn. do kościoła, ceglany, tynkowany, czworoboczny, z wirydarzem pośrodku. Po I rozbiorze Austriacy zamienili kościół na magazyn zboża, a klasztor na lazaret wojskowy. W 1788 r. decyzją cesarza Józefa II kapucyni odzyskali kościół i część klasztoru (całość dopiero w 1827 r.). W latach 1941–43
w klasztorze był obóz dla Żydów. Po II wojnie kościół i klasztor zostały przejęte na szkołę rolniczą, dla potrzeb której przebudowano wnętrze kościoła, dzieląc je na dwie kondygnacje, oraz dobudowano kilka pomieszczeń zniekształcających jego bryłę. Do ogrodu przeniesiono oranżerię z lwowskiego Parku Stryjskiego. W 1980 r. budynki pokapucyńskie przejęła Lwowska Galeria Sztuki. W kościele urządzona została sala konferencyjna, a klasztor zaadaptowano na magazyny dzieł sztuki. Do wyposażenia kościoła należało pierwotnie 8 płócien pędzla Szymona Czechowicza z lat 1762–67, przedstawiających franciszkańskich świętych. Do dziś zachowały się tylko dwa, jeden w klasztorze kapucynów w Krakowie, drugi w Sędziszowie.
Synagoga z XVIII w., bardzo zniszczona.

 

SĄSIADOWICE
Położenie. Wieś w pow. samborskim, wojew. lwowskim, położona 15 km na płn. zach. od Sambora. Leży nad potokiem Głębokim, dopływem Strwiąża. Najwyższy punkt 369 m npm. na wznoszącym się po stronie płn.-zach. wzgórzu Guty. Parafia rzym.-kat. w miejscu.
Historia. W 1347 r. nadane Herburtom przez Władysława Opolczyka. Parafia rzym.-kat. erygowana w XV w. z drewnianym kościołem parafialnym pw. św. Mikołaja. W 1600 r. na miejscu pierwszego kościoła zbudowano drugi, również drewniany, ufundowany z zapisu Stanisława Herburta przez jego syna, Erazma. Kościół spalony przez Tatarów w r. 1624, odbudowany i konsekrowany w 1671 r. Około 1585 r. w Sąsiadowicach rozwinął się kult św. Anny, której płaskorzeźba przedstawiająca św. Annę Samotrzeć (tj. św. Annę
z Matką Boską i Dzieciątkiem) została wg legendy wyorana na wzgórzu nazwanym Górą Łaskawą, położonym na wsch. od wsi. Erazm Herburt ufundował kościół murowany pw. św. Anny, konsekrowany w 1591 r. W 1603 r. Herburtowie ufundowali przy kościele drewniany klasztor dla karmelitów trzewiczkowych i w 1609 r. formalnie przekazali im kościół. W 1613 r. całe założenie otoczono murem ceglanym z czterema basztami oraz fosą, a w 1626 r. obwarowanie umocniono jeszcze wałem ziemnym. W r. 1631, na skutek zadłużenia, Herburtowie stracili swe dobra, w tym także Sąsiadowice. W 2. poł. XIX w. właścicielami byli Jan Dunin i oo. karmelici.
Zabytki. Kościół parafialny oo. karmelitów trzewiczkowych pw. św. Anny, wybudowany
w 1587 r., murowany z cegły i kamienia. Prezbiterium jednoprzęsłowe, zamknięte trójbocznie
i zwrócone na wschód; korpus złożony z dwuprzęsłowej nawy oraz dwóch kaplic jednakowej
z nią długości po bokach. Sklepienie kolebkowe, fasada trójosiowa, dwukondygnacyjna, ze zwieńczeniem. We wnętrzu freski z 2. połowy XVIII w., przemalowane w 1863 r. (?) przez Michała Łozińskiego (apoteoza św. Anny i alegorie cnót). Pierwotnie we wnętrzu było 7 ołtarzy i ambona drewniana, polichromowane i złocone, z ornamentem rokokowym (do dziś zachowane 3 ołtarze, w tym główny, obecnie przebudowany i uzupełniony). Płaskorzeźba św. Anny Samotrzeć
w ołtarzu głównym, słynęła łaskami na całą okolicę i sprowadzała do Sąsiadowic liczne pielgrzymki.
Klasztor na rzucie asymetrycznej podkowy,
z przylegającym od wsch. kościołem. Murowany jednopiętrowy budynek klasztorny, wzniesiony ok. 1742 r. dzięki fundacji Franciszka Borzęckiego, starosty żydaczowskiego. W 1828 r. zniszczony przez pożar, w ciągu kilku lat odbudowany.
W październiku 1940 r. zajęty przez wojska sowieckie na szkołę podoficerską, odzyskany przez zakonników po wkroczeniu Niemców. W 1946 r. opuszczony przez nich w ramach ekspatriacji ludności wsi. Do 1958 r. służył jako magazyn kołchozowy, następnie stał pusty, podobnie jak kościół, ulegając ruinie.
Czasy obecne. W 1989 r. kościół i ocalała część klasztoru zostały odzyskane przez miejscowych wiernych i w latach 1989–95 poddane remontowi.

 

WOJUTYCZE
Położenie. Wieś w pow. samborskim, wojew. lwowskim, położona 8 km na płn. zach. od Sambora. Leży nad Strwiążem, na wys. 349 m npm. Parafie obu obrządków na miejscu.
Historia. Wieś istniała już w 1. ćwierci XV w. Data erygowania parafii rzym.-kat. nieznana. Pierwsze wiadomości o parafii pochodzą z lat 1472–81. W XV w. była to własność Drohojowskich h. Korczak. W 1583 r. Jan Tomasz Drohojowski, referendarz koronny i starosta przemyski, gościł w Wojutyczach Gryzeldę Batorównę, zdążającą do Krakowa na zaślubiny z kanclerzem Janem Zamoyskim. W 1593 r. Drohojowski odnowił fundację parafii i wybudował w miejscu pierwotnego nowy drewniany kościół parafialny, konsekrowany w 1626 r. Po jego śmierci (1605)
w posiadanie zadłużonych dóbr wszedł Stanisław Stadnicki h. Szreniawa. W rękach Stadnickich Wojutycze pozostały przez cały XVII w. Z początkiem XVIII w. spadkobiercy Jana Franciszka Stadnickiego, wojewody wołyńskiego, wybudowali
z jego zapisu murowany kościół parafialny pw. św. Katarzyny. Do budowy przyczynił się powinowaty Stadnickich, Józef Mniszech, marszałek wielki koronny, dostarczając budulca pochodzącego z ruin zamku w Rakowej. W 2.poł. XIX w. Wojutycze należały do Tchórznickich.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej, budowa rozpoczęta w roku 1714, konsekrowany w 1743 r. Murowany z cegły, tynkowany, złożony z prostokątnej nawy i węższego od niej prezbiterium. Nawę poprzedza prostokątna kruchta. W 1896 r. Tchórzniccy wybudowali przy prezbiterium neoromańską kaplicę grobową. Kościół był poddany remontowi w latach 1922–35.
Czasy obecne. Kościół zamknięty w 1947 r., odzyskany przez miejscowych parafian w 1989 r. i oddany do kultu po częściowym remoncie.


Teksty opracowała dr Maria Taszycka