Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Andrzej Kobak, ANTONI KALINA

(1846–1906)

Szkic do portretu

 

Związany z Uniwersytetem Lwowskim pracą dydaktyczną, ale i z samym grodem nad Pełtwią – naukową i społeczną aktywnością, Antoni Kalina – znakomity badacz języków słowiańskich, etnolog, ludoznawca, przyszedł na świat w Wielkopolsce – ówcześnie Wielkim Księstwie Poznańskim, we wsi Krępe, położonej niedaleko Ostrowa, w rodzinie Szymona i Marii.

Początkowo uczęszczał do gimnazjum w Ostrowie i Śremie. W 1867 roku podjął studia na Uniwersytecie Wrocławskim – w zakresie historii, filologii klasycznej, gramatyki i literatury polskiej na Wydziale Filologicznym. Po trzech semestrach przeniósł się na Uniwersytet Berliński, który ukończył w 1873 roku, złożywszy egzamin krajowy pro facultate docendi z historii i filologii klasycznej. Stopień naukowy doktora uzyskał na Uniwersytecie w Halle. Dalszą naukę – dzięki wparciu ze strony Towarzystwa Pomocy Naukowej w Poznaniu – uzupełniał Kalina w Pradze, gdzie studiował języki słowiańskie. Podróżował jednocześnie po Serbii (w Belgradzie uczęszczał na zajęcia z języka i literatury serbskiej), Bośni, Hercegowinie i Węgrzech. Podczas pobytu w Petersburgu słuchał wykładów profesorów Izmaiła Srezniewskiego i Włodzimierza Łamańskiego, nie zaniedbując przy tym pracy w miejscowych archiwach i bibliotekach.

W roku 1878 Antoni Kalina osiadł we Lwowie, wiążąc się tym samym już na stałe z miastem i jego uczelnią, o których to później, bo już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w swoim przewodniku wspomni Mieczysław Orłowicz: Lwów promienieje szeroko po ziemi polskiej sławą pierwszorzędnej krynicy wiedzy rozlewającej zdroje nauki z murów uniwersytetu, w którym wykłady polskie wprowadzono w r. 1871. Jak podkreśla Kazimierz Szmyd, Uniwersytet Lwowski po roku 1868 aż do roku 1914 przeżywał prawdziwy okres świetności. Wówczas to, w ostatnim dwudziestoleciu XIX wieku, na wszystkich wydziałach w większości katedr pracowali uczeni najwyższej klasy, formatu naukowego – w dziedzinie filozofii, nauk humanistycznych, ścisłych i przyrodniczych, ludzie o wybitnych walorach osobistych, kwalifikacjach dydaktycznych i wychowawczych. Autor wymienia w ich gronie Oswalda Balzera, Romana Pilata, Kazimierza Twardowskiego, Ludwika Finkla, Jana Bołoz Antoniewicza, Wojciecha Dzieduszyckiego i Antoniego Kalinę.

Wkrótce też habilitował się Kalina na docenta prywatnego gramatyki porównawczej języków słowiańskich na podstawie rozprawy Rys historii samogłosek staropolskiego języka w porównaniu z innymi językami słowiańskimi. Pisywał liczne artykuły do prasy, w tym stricte naukowych periodyków, jak chociażby „Przeglądu Polskiego”, „Warty”, „Ateneum”, „Przeglądu Powszechnego”, „Sprawozdań Akademii Umiejętności”, „Przewodnika Naukowego i Literackiego”, czy założonych w 1884 roku z inicjatywy językoznawcy Adama Antoniego Kryńskiego „Prac Filologicznych”. Notabene z tym ostatnim pismem współpracowali obok Kaliny inni znakomici badacze języka – nie tylko zresztą polskiego – jak Jan Bystroń, Władysław Nehring, Jan Karłowicz czy Jan Baudouin de Courtenay.

W roku 1883 Antoni Kalina wybrał się w podróż naukową po Bułgarii, Rumelii i Turcji. W roku następnym mianowany został członkiem korespondentem Akademii Umiejętności, a w 1888 roku profesorem nadzwyczajnym porównawczej filologii języków słowiańskich. Profesorem zwyczajnym mianowany został parę lat później – w roku 1892, kiedy to został także wpisany w poczet członków korespondentów Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, a za zasługi nad badaniem dziejów języka bułgarskiego odznaczony został bułgarskim srebrnym medalem Pro litteris et artibus. Członkiem czynnym Akademii Umiejętności został w 1895 roku.

Warto przy tym podkreślić, że w omawianym okresie w ramach Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego w zakresie nauk filologicznych istniały Katedry: Języka i Literatury Polskiej, której przewodził Roman Pilat (następca Antoniego Małeckiego) – II Katedrę Języka i Literatury Polskiej utworzoną w 1903/1904 roku objął przybyły z Warszawy Piotr Chmielowski, Języka i Literatury Niemieckiej, na której czele stał Ryszard Maria Werner, dwie katedry filologii klasycznej – z Bronisławem Kruczkiewiczem i Ludwikiem Ćwiklińskim, Katedra Języka i Literatury Ruskiej z ks. Emilianem Ogonowskim (II Katedra Języka i Literatury Ukraińskiej została w roku 1899 powierzona Cyrylowi Studzińskiemu) i właśnie Katedra Filologii Słowiańskiej z Antonim Kaliną (notabene w latach 1878–1881 historię literatur i języków słowiańskich we Lwowie wykładał również Aleksander Brückner – wówczas docent Uniwersytetu Wiedeńskiego, od roku 1899 lingwistyki i literatury słowiańskiej nauczał jako docent prywatny Jan Leciejewski; po śmierci Antoniego Kaliny katedrę objął Adam Antoni Kryński, choć na profesora filologii słowiańskiej jako następca Kaliny wskazywany był Franciszek Krcek). Profesorem nadzwyczajnym filologii romańskiej w roku 1899 mianowany został Edward Porębowicz.

Kreśląc sylwetkę Antoniego Kaliny, nie sposób nie wspomnieć o jego zainteresowaniach i organizacyjnej aktywności na niwie badań ludoznawczych, folklorystycznych. Był bowiem Kalina pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego z siedzibą we Lwowie, którego inauguracyjne posiedzenie odbyło się 9 lutego 1895 roku. Inicjatywy powołania podobnego stowarzyszenia zaistniały już wcześniej – w roku 1891 pojawił się pierwszy projekt ustanowienia Towarzystwa do Badań Ludoznawczych, jego inicjatorem był znany badacz, entuzjasta kultury ludowej Seweryn Udziela, któremu w tym przedsięwzięciu patronowali Izydor Kopernicki, Jan Karłowicz, Józef Rostafiński i Bronisław Gustawicz. Niestety zarówno ta, jak i kolejna akcja – tym razem zgodna z koncepcją Mikołaja Rybowskiego – zakończyły się niepowodzeniem. Dopiero następna próba – na wniosek Antoniego Kaliny przedstawiony na Zjeździe Polskich Literatów i Dziennikarzy we Lwowie w 1894 roku – zakończyła się powodzeniem. Nowa organizacja, podzielona na osiem sekcji – Antropologiczną, Archeologiczną, Językową, Geograficzną, Literacką, Muzyczną, Przemysłową i Socjologiczną – za jeden z ważniejszych postulatów postawiła sobie tworzenie oddziałów terenowych, skupiających miejscową inteligencję – w przypadku Galicji rekrutującej się przede wszystkim spośród nauczycieli średniego i niższego szczebla. I tak powołano z czasem lokalne filie w Krakowie, Wieliczce, Buczaczu, Tarnowie i Chrzanowie. Współpracowano ponadto czynnie z Towarzystwem Naukowym im. Szewczenki, skupiającym w swoich szeregach badaczy ukraińskich. Zasygnalizować jedynie można, że przynajmniej w początkowym okresie działalności Towarzystwa Ludoznawczego wyjątkową aktywność w ramach jego struktur przejawiali Iwan Franko (którego prace Antoni Kalina pozytywnie recenzował na łamach „Kwartalnika Historycznego”) czy Wołodymyr Hnatiuk. Franko został zresztą powołany na kierownika sekcji socjologicznej i członka Zarządu.

W tym samym roku, w którym zainaugurowano otwarcie Towarzystwa – w początkach kwietnia ukazał się pierwszy zeszyt nowego czasopisma zatytułowanego „Lud. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie, pod redakcją dra Antoniego Kaliny”. W początkowym okresie do współpracowników pisma należeli w znacznej mierze profesorowie i docenci Uniwersytetu – obok samego Kaliny, także historycy: Ludwik Finkel, Władysław Abraham, wykładowca chemii lekarskiej Władysław Niemiłowicz czy zoolog Józef Nussbaum, uczeni związani z Ossolineum jak jego dyrektor Wojciech Kętrzyński, studenci, literaci, urzędnicy. Najczęściej drukowano w „Ludzie” monografie dotyczące poszczególnych wsi lub regionów, powszechnych i praktykowanych tam zwyczajów, obrzędów, przejawów kultury duchowej, teatru ludowego – przedstawień i widowisk związanych z obchodami liturgicznymi. Pamiętano o literackiej twórczości ludowej, spisywano pieśni, bajki, podania.

Ogromny zapał, energia i wysiłek, jaki Antoni Kalina poświęcił Towarzystwu Ludoznawczemu, przyniosły oczekiwane profity, czego najbardziej spektakularnym przejawem był uroczyście obchodzony jubileusz Towarzystwa w czerwcu 1905 roku, połączony z sesją naukową i wystawą ludoznawczą w sali Muzeum Przemysłowego. Ponadto opracowano wówczas bibliografię „Ludu” za lata 1895–1904. Sam Kalina był już w tym czasie poważnie chory, całemu wydarzeniu patronował niejako z daleka, jednakże trud, jaki poświęcił utrwaleniu bytu Towarzystwa, jak i nakreśleniu profilu pisma – zarysowaniu jego charakteru – były jego niewątpliwą zasługą.

Warto jeszcze wspomnieć, że następcą Antoniego Kaliny na stanowisku prezesa Towarzystwa został w roku 1905 historyk literatury polskiej – znawca dziejów rodzimego romantyzmu Józef Kallenbach (jego zastępcą pozostawał w tym czasie inny znany lwowski literaturoznawca – Wilhelm Bruchnalski, pełniący wtedy także funkcję redaktora „Ludu”), którego parę lat później zastąpił wspomniany już wcześniej Adam Antoni Kryński. Natomiast redaktorami pisma – jeszcze za życia pierwszego prezesa – w roku 1904 mianowani zostali Seweryn Udziela i krakowski historyk mediewista, specjalizujący się w historii gospodarczej, studiach osadniczych, a przy tym etnograf-pasjonat Karol Potkański.

Uwieńczeniem naukowej kariery Antoniego Kaliny było powołanie go na stanowisko rektora Uniwersytetu Lwowskiego w roku 1904 (wcześniej, w latach 1893–1894 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego) – jednakże z powodu sędziwego już wieku funkcji praktycznie nie objął. Zmarł dwa lata później, w roku 1906, pochowany został na Cmentarzu Łyczakowskim. Z żoną Marią z Piwkowskich pozostawił kilkoro dzieci.

Obok wymienionych już stanowisk, honorów był Antoni Kalina również prezesem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Towarzystwa Pedagogicznego, działał w Związku Naukowo-Literackim we Lwowie, którego powołania w 1896 roku był zresztą inicjatorem, podobnie jak Związku Rodzicielskiego, Towarzystwa Wychowania Fizycznego Młodzieży Szkolnej, Towarzystwa Opieki nad Uwolnionymi Więźniami czy Zjednoczonego Towarzystwa Ogrodniczego i Pszczelniczego. Ponadto pełnił również funkcję radnego miasta Lwowa. Ogłosił drukiem wiele prac, w tym wiele dotyczących problematyki języków i kultury słowiańskiej, by wymienić jedynie: „Rozbiór krytyczny pieśni Bogarodzica”, „Artykuły prawa magdeburskiego z rękopisu około 1500 roku”, „O wynalezieniu pisma słowiańskiego przez św. Cyryla”, „W sprawie autentyczności rękopisu królodworskiego”, „Mowa kaszubska jako narzecze języka polskiego”, „O ludach aryjskich i pierwotnej ich ojczyźnie”, „Jana Parum Szulcego Słownik języka połabskiego”, „Przyczynek do historii koniugacji słowiańskiej”, „Żywot św. Wojciecha wobec historii”, „Z puszczy kurpiowskiej”, „O miękkich zgłoskach w języku staropolskim”, „System koniugacji polskiej”. Piotr Chmielowski w Zarysie najnowszej literatury polskiej 1864–1894 za najważniejsze w dorobku Antoniego Kaliny uznał Historię języka polskiego wydaną we Lwowie w roku 1883 i Studia nad historią języka bułgarskiego wydane w dwu częściach w Krakowie w 1891 roku.

Poza pracami własnymi, komentował Kalina dokonania swoich kolegów w postaci wcale licznych recenzji, glos jak w przypadku Słownika języka pomorskiego, czyli kaszubskiego autorstwa Stefana Ramułta, Słowniczka wyrazów gwary mazowieckiej Bolesława Erzepkiego, Wskazówek dla zapisujących materiały gwarowe na obszarze językowym polskim Jana Baudouin de Courtenay, Z przeszłości Śląska Wiktora Sońskiego, Przyczynku do etnografii górali polskich na Węgrzech Romana Zawilińskiego.

Do uczniów, wychowanków Antoniego Kaliny zaliczali się wybitni z czasem uczeni – przyszły dyrektor Ossolineum Ludwik Bernacki, badacze dziejów literatury polskiej – Konstanty Wojciechowski, późniejszy profesor nadzwyczajny lwowskiej wszechnicy i dyrektor lwowskich gimnazjów, czy Bronisław Gubrynowicz – związany następnie z uniwersytetami we Lwowie i Warszawie.

 


 

BIBLIOGRAFIA

 

Album pisarzy polskich (współczesnych), zebrał i objaśnił S. Demby, Warszawa 1901.

Chmielowski P., Zarys najnowszej literatury polskiej (1864–1894), Kraków 1895.

Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918, pod red. H. Kapeluś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982.

Gawełek F., Bibliografia ludoznawstwa polskiego (reprint), Warszawa 1977.

Kołodziejczyk E., Bibliografia słowianoznawstwa polskiego (reprint), Warszawa 1981.

Masyk R., Kontakty polskich naukowych towarzystw historycznych Lwowa z historykami Ukraińcami od końca XIX do lat 30. XX w. [w:] Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk a towarzystwa naukowe na ziemiach polskich w XIX i początkach XX wieku, pod red. W. Molika i A. Hinc, Poznań 2012.

Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Lwowie (reprint), Rzeszów 2013.

Rocznik Naukowo-Literacko-Artystyczny (encyklopedyczny) na rok 1905 (reprint), Warszawa 1983.

Starnawski J., Sylwetki lwowskich historyków lite­ratury, Łódź 1997.

Szmyd K., Twórcy nauk o wychowaniu w środowisku akademickim Lwowa (1860–1939), Rzeszów 2003.

Taszycki W., Kalina Antoni, PSB, t. XI, Wrocław 1964–1965.

Toczek A., Lwowskie środowisko historyczne i jego wkład w kulturę książki i prasy (1860–1918), Kraków 2013.