Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Bernardyna Banaś, WOKÓŁ BIOGRAFII J. GAMSKIEJ-ŁEMPICKIEJ

(1903–1956) 

Moje pieśni jak rosa przelecą

 

 

W 2013 roku przypadła 110. rocznica urodzin Jadwigi Gamskiej-Łempickiej – poetki i tłumaczki. Z okazji tego jubileuszu warto przypomnieć postać autorki, która mimo talentu

i wysiłku twórczego nie zaistniała w świadomości polskiej XXI wieku, a jej twórczość została zapomniana.

Państwo Łempiccy w czasie wakacji w Piwnicznej, 1939 r.Pierwsze zbiory poetyckie autorki wzbudziły podziw i uznanie krytyków literackich dwudziestolecia międzywojennego, którzy dostrzegli jej niezwykły talent i powagę tematu. W okresie wojny i okupacji spod pióra Jadwigi Gamskiej-Łempickiej wyszło wiele wzruszających wierszy patriotycznych. W rzeczywistości PRL-u mimo usilnych starań nie zdołała wydać żadnego tomiku swoich wierszy, skazana na milczenie, pisała do szuflady. Zyskała wówczas uznanie jej twórczość przekładowa. Po tragicznej śmierci grupa przyjaciół opublikowała tomik Słowa dla ludzi. Pozostałe teksty w niewyjaśnionych okolicznościach trafiły do składu makulatury, skąd uratował je przed przemiałem Stanisław Czarniecki i przekazał do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.

Jadwiga Maria Gamska-Łempicka urodziła się w Przemyślu jako jedyna córka Emila, oficjała Krajowego Towarzystwa Ubezpieczeń, i Józefy Wandy z Grzeszczuków. Rodzina Gamskich mieszkała w Przemyślu.

Jadwiga Gamska naukę szkolną rozpoczęła w 1914 r. w Prywatnym Gimnazjum Anny Rachalskiej w Przemyślu. Nazwa szkoły, w wyniku reform i zmian reorganizacyjnych oraz przekształceń własnościowych po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, została zmodyfikowawana na Prywatne Gimnazjum Żeńskie im. Marii Konopnickiej w Przemyślu. Przez cały okres edukacji wyróżniała się bardzo dobrymi stopniami, a promocję do każdej następnej klasy otrzymywała jako uczennica „chlubnie” uzdolniona. Pedagodzy podkreślali jej perfekcyjną znajomość języka niemieckiego i łaciny. Ponadto nadobowiązkowo uczyła się języka francuskiego.

Już we wczesnych latach szkolnych zaczęła próbować swych sił jako poetka. Zadebiutowała wierszem Szedł na Golgotę na łamach „Kuriera Lwowskiego” w 1915 r. Kolejne utwory Pobojowisko i Tym, co odeszli opublikowła pod pseudonimem Pył na łamach „Ziemi Przemyskiej” w 1919 r. Wiersze te są zapisem przeżyć związanych z walkami o Lwów i Przemyśl.

W czerwcu 1922 r. zdała egzamin dojrzałości z wynikiem celującym, a następnie opuściła ukochane miasto, które później z wielkim rozrzewnieniem wspomina na kartach swoich utworów. Udała się do Lwowa, gdzie na Uniwersytecie Jana Kazimiewrza podjęła studia polonistyczne.

W 1924 r. rozpoczęła pracę jako bibliotekarka w Polskim Muzeum Szkolnym i Bibliotece Baworowskich. W maju 1927 r. wydała pierwszy tomik poetycki pt. Przechodniom. Wiersze tego zbioru, wyrosłe z tradycji modernistycznej, zabarwione nutą dekadencji, stanowią poetycką refleksję na temat sensu istnienia człowieka, samotności i cierpienia. Liryki te rozpięte są na antypodach protestu przeciwko brutalności świata i pochwały jego istnienia.

W 1928 r. z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Książki oraz Koła Związku Bibliotekarzy Polskich we Lwowie ukazała się Bibliografia polskich druków lwowskich XVI–XVIII w. W tym zbiorowym opracowaniu Jadwiga Gamska-Łempicka dokonała rejestracji druków Biblioteki Baworowskich.

W 1928 r. uzyskała doktorat na podstawie rozprawy Problem śmierci w dramacie polskim XVI i XVII wieku. Promotorem jej pracy był wybitny profesor oraz autorytet środowisk naukowych, znakomity historyk i teoretyk literatury Juliusz Kleiner.

W latach 1927–39 współpracowała z redakcją „Gazety Lwowskiej” i „Słowa Polskiego”. Na łamach tych czasopism publikowała własne utwory oraz recenzje literackie, teatralne, felietony i artykuły. W tematyce artykułów ważną pozycję zajmują fascynacje autorki krajem lat dziecinnych w poezji Juliusza Słowackiego oraz te osnute wokół twórczości poetów związanych z Krzemieńcem.

W 1930 r. zawarła związek małżeński ze Stanisławem Łempickim (1886–1947), historykiem literatury, oświaty i kultury, profesorem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, a później Uniwersytetu Jagiellońskiego.

W latach 1931–1936 w Lwowskiej Rozgłośni Polskiego Radia prezentowała felietony

i prowadziła wieczory literackie. Przez cały ten czas tworzyła utwory poetyckie oraz z wielkim zamiłowaniem pracowała nad tłumaczeniami. W 1934 r. ukazały się kolejno: zbiór wierszy Między niebem a ziemią wydany przez Gubrynowicza oraz nakładem „Filomaty” przekłady Hymnów średniowiecznych ze wstępem Józefa Birkenmajera. Następny tomik poezji Okno na ogród został wydany przez A. Krawczyńskiego w 1938 r. Zbiory te wzbudziły podziw i uznanie wielu publicystów i recenzentów, między innymi Eugeniusza Płomieńskiego. Szczególnie znacząca dla poetki była opinia krytyka literackiego Karola Wiktora Zawodzińskiego, który dostrzegł niezwykły talent poetycki autorki i powagę tematyki, a była nią śmierć, nicość i klęska człowieczeństwa. Zwrócono również uwagę na tłumaczenia – jako na przedsięwzięcie ambitne i nader trudne, a w którym wykazała się poetka wielką erudycją.

W 1939 r. Towarzystwo Straży Mogił Polskich Bohaterów we Lwowie edytowało jubileuszowy Przewodnik po Cmentarzu Obrońców Lwowa. Do publikacji tej skomponowała poetka piękny i wzruszający liryk Dwa miasta. Ten kunsztowny pod względem poetyckiego kształtu wiersz odzwierciedla uczucia najmłodszego pokolenia poległych Polaków oraz ich wiarę w sens walki i złożenia życia na ołtarzu ojczyzny.

Wojnę i okupację przeżyła Gamska-Łempicka we Lwowie. Spod jej pióra wyszło wówczas wiele emocjonujących tekstów patriotycznych. Ukazywały się one w prasie podziemnej oraz były recytowane na tajnych spotkaniach literackich. W drugim numerze pisma „Sprawy Narodu” w sierpniu 1943 r. ukazał się znamienny wiersz autorki Nad grobami polskimi w Katyniu. Ponadto należy podnieść rolę takich tytułów jak: Herakles, Bez rany, Pieśń Majowa, Piosenka Wielkanocna, O Podbipięcie lwowskim, List na poste restante, Modlitwa do Świętych, Do żołnierzy polskich na emigracji, My, którzyśmy nie poszli na wojnę, Lwowska kolęda z 1943 roku i Finał. Część z tych utworów została wydana w dwóch zbiorowych bezimiennych antologiach konspiracyjnych. Pierwszą z nich Wierne płomienie opracowała Stefania Skwarczyńska w 1943 r., a drugą Śpiew wojny w 1944 r. współredagowała z Mirosławem Żuławskim. Opublikowane w zbiorach wiersze są pełne patosu, a ich tematyka skupia się wokół traumatycznych doświadczeń, okrucieństwa i grozy wojennej rzeczywistości. Ówczesne pokolenie porównywało wartość tych tekstów z wierszami Krzysztofa Kamila Baczyńskiego. O ich randze świadczy również fakt, że zostały przedrukowywane w prasie londyńskiej i włoskiej (Bari).

W latach 1943–44 pisała Gamska-Łempicka esej Moje miasto. W pamiętniku tym Przemyśl, jej „kraj lat dziecinnych”, wzbudza uczucia czyste i silne, do tego stopnia, że urasta do symbolu miejsca ukochanego i idealnego.

W lipcu 1945 r., przymusowo przesiedlona ze Lwowa w ramach akcji ekspatriacyjnej, przyjechała do Krakowa. Tam doświadczyła poważnych problemów zdrowotnych męża. Głęboko zaniepokojona tym faktem, otaczała go szczególną opieką. Angażowała się również w jego pracę naukową. Po dwóch latach mąż umiera, a poetka podejmuje starania, aby przygotować do edycji jego dorobek twórczy. Dzięki jej wysiłkowi i zaangażowaniu ukazują się następujące dzieła profesora Stanisława Łempickiego: Wspomnienia ossolińskie (Wrocław 1948), Renesans i humanizm w Polsce (Warszawa 1951), przekład Wybór poezji H. Heinego (Wrocław 1951). Przygotowała również do druku autobiograficzną opowieść Złote paski (Warszawa 1957).

Po śmierci męża przez krótki czas pracowała w zarządzie Polskiej Akademii Umiejętności, a od sierpnia 1948 r. w Krakowskim Oddziale Wydawnictwa Zakładu Narodowego im. Ossolińskich w redakcji Biblioteki Narodowej. Postrzegana była jako osoba skromna, bardzo pracowita, sumienna i obowiązkowa. Z wielką pasją i dużym już doświadczeniem zajmowała się twórczością przekładową, szczególne uznanie zyskały jej tłumaczenia dzieł Heinego i Goethego. W recenzji Juliusz Kleiner konstatuje Teksty w tłumaczeniu dużej miary poetki Jadwigi Gamskiej-Łempickiej wypadły świetnie. Wyczuwa ona subtelnie walory oryginałów, co dało poetce polskiej sposobność wirtuozowskiego popisu. Zasługuje na podziw artyzm każdego z przekładów.

W 1953 r. dokonała poprawek do translacji Hernaniego Karoliny Wągrowskiej, dostosowując tekst dramatu W. Hugo do nowego wydania.

W Wyborze poezji J.W. Goethego (Wrocław 1955) znalazło się 30 przekładów autorstwa Gamskiej-Łempickiej. Z jej inicjatywy powstała również Niemiecka ballada romantyczna (Wrocław 1963) opracowana przez Zofię Ciechanowską.

Przez cały ten czas tworzyła własne teksty poetyckie, ale pomimo usilnych starań nie zdołała w rzeczywistości PRL-u wydać żadnego tomiku swoich wierszy. Pochodna tej sytuacji, a także poczucie pustki i osamotnienia przyczyniły się do coraz częstszych stanów apatii, przygnębienia i depresji.

We wrześniu 1955 r. przybyła z krótką wizytą do Przemyśla, jej pobyt tutaj był swoistym pożegnaniem z ukochanym miastem. Choroba poetki ciągle się nasilała, a w okresie świąt Bożego Narodzenia przybrała szczególnie ostry charakter. Zmarła śmiercią samobójczą 9 I 1956 r. Jej ciało spoczywa obok męża na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.

W spuściźnie literackiej pozostawiła przygotowane do druku trzy tomy poezji: Słowa dla ludzi, Wiersze najkrótsze i Tym co kochali oraz dramat Księżyc w pełni, a także opracowaną wspólnie z mężem dużą antologię Pieśń narodowa polska. Rok po śmierci poetki z inicjatywy jej przyjaciół wydawnictwo „PAX” opublikowało tomik Słowa dla ludzi. Z kolei w 1969 r. w 1. tomie Z dziejów kultury i literatury ziemi przemyskiej Stefania Kostrzewska-Kratochwilowa zaprezentowała również utwory Gamskiej-Łempickiej. Publikacja ta zawiera wiersze wybrane z całego dorobku poetki, zarówno te już edytowane, jak i te, które ukazały się po raz pierwszy. W zbiorze tym zamieszczono również wspomnienia autorki Moje miasto.

Jadwiga Gamska-Łempicka nie wzbiła się na wyżyny naszej literatury ani pod względem edycji dzieł, ani opracowań filologicznych czy historycznoliterackich. Obecnie pojedyncze teksty poetki można jedynie odnaleźć w okolicznościowych antologiach poezji religijnej. Należy ubolewać, że cień ciągle osłania twórczość poetki, i żywić nadzieję, że utwory te doczekają się nowych edycji, gdyż warto ocalić je od zapomnienia. Zasługują na to zarówno pod względem treści, jak i poetyckiego kształtu. Ponadto głęboko zakorzenione w tradycji i historii, podejmują ciągle aktualną tematykę. Ten uniwersalny charakter tekstów wynika z faktu, że są one świadectwem zmagań się człowieka z losem, własnymi pragnieniami i lękami, cierpieniem fizycznym i duchowym, przemijaniem, śmiercią. Są również przejawem fascynacji Bogiem, przyrodą i pięknem świata.