Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

BAR / GRÓDEK PODOLSKI / KIJÓW / PŁOSKIRÓW (CHMIELNICKI) / WINNICA / ŻYTOMIERZ

Dalsze najważniejsze miasta (po Kamieńcu Podolskim, CL 3/11) leżące na ziemiach ukrainnych (za Zbruczem), lecz – jako położone na obszarze I Rzeczypospolitej – związane przez szereg wieków z polską historią i kulturą, a także w dużej części polską ludnością i wybitnymi Polakami.
Patrz także „Słowo od Redakcji”.


BAR
Położenie. Miasto w dawnym wojew. podolskim, na pd.zach. od Winnicy; dziś w obwodzie Winnickim, liczy 17 tys. mieszkańców. Do 1537 nosiło nazwę Rów (od nazwy rzeki, dopływu Bohu).
Historia. W XVI w. miasto należało do rodu Odrowążów. W wyniku procesu sądowego, wytoczonego przez królową Bonę za obrazę majestatu, właściciele zostali pozbawieni wielu włości, m.in. Rowu. Bona upamiętniła swoje dziedziczne włoskie księstwo – miasto Bari, przemianowując miejscowość na Bar. Z jej też inicjatywy i przywileju nadanego przez króla Zygmunta I Starego, osada została rozbudowana i ufortyfikowana (starosta Wojciech z Białobok Starzechowski w latach 1538–1542 wybudował zamek), a w 1540 Zygmunt Stary nadał osadzie prawa miejskie magdeburskie. Miasto stało się twierdzą pograniczną oraz główną kwaterą hetmanów koronnych którzy (zwłaszcza S. Żółkiewski i S. Koniecpolski) rozbudowali jego umocnienia w latach 1630–47 wg planów W. de Beauplana, tworząc tym samym trzecią co do wielkości – po Kamieńcu i Międzybożu – twierdzę Podola. W latach 1637–48 w B. znajdował się jeden z arsenałów artylerii koronnej. W XVII w. miasto kilkakrotnie zdobywane i niszczone przez Tatarów i Kozaków, w 1659 zostało oddane w dziedziczne posiadanie wojewodzie kijowskiemu i hetmanowi kozackiemu I. Wyhowskiemu. W latach 1672–99 należało do Turcji, od 1793 pozostawało w zaborze rosyjskim, w latach 1921–91 w ZSRR, potem w państwie ukraińskim. Nazwę miasta rozsławiła konfederacja barska – zawiązana w 1768 r. w klasztorze Karmelitów (celem było wyzwolenie Rzeczypospolitej spod wpływów rosyjskich); duchowym przywódcą był superior miejscowego klasztoru Karmelitów M. Jandołowicz (Ksiądz Marek), zaś przywódcami politycznym: K. Pułaski, W. Rzewuski, bp krakowski K. Sołtyk i przedstawiciele rodzin Krasińskich i Potockich; 19 VI 1768 to data obrony B. przez konfederatów przed wojskami rosyjskimi. Zabytki. Z barskiego zamku zachowały się ruiny, które przetrwały do poł. XX w. Przetrwało także kilka kościołów. W parafialnym kościele św. Anny, ufundowanym na pocz. XVII w. i przekazanym dominikanom, a na pocz. XX w. rozbudowanym w okazałą neogotycką świątynię, zachowało się prezbiterium pierwszego kościoła z XVII w. Kościół i klasztor Karmelitów, powstałe w 2. poł. XVIII w., po rozbiorach były użytkowane przez żeński zakon prawosławny. Odzyskany po 1990 r. przez katolików kościół był odbudowywany. Ufundowane przez hetmana S. Koniecpolskiego na pocz. XVII w. kolegium jezuickie, przejęte w 1781 przez bazylianów, potem zajmowane przez szkołę, dziś pozbawione użytkownika, popada w ruinę.
Z Baru pochodzi obecny biskup pomocniczy we Lwowie, ks. Leon Mały.

GRÓDEK PODOLSKI
Położenie. Miasto w dawnym wojew. podolskim (na pn. od Kamieńca Podol., dziś w obw. chmielnickim, liczy ok. 17 tys. mieszk.), założone w 1362 roku nad rzeką Smotrycz.
Czasy współczesne. Po II wojnie światowej tutejsza liczna polska społeczność (co najmniej 10 tys. to byli Polacy), została pozbawiona kościołów, dla wiernych pozostała jedynie kaplica cmentarna. W 1972 r. do G.P. przybył z Łotwy ks. Władysław Wanags (†2001), marianin, niestrudzony obrońca Kościoła i polskości na Ukrainie. Swoją działalnością przyczynił się do odrodzenia Kościoła katolickiego w całej zachodniej części diecezji Kamieniecko-Podolskiej. Z jego inicjatywy parafianie Gródka własnym sumptem wznieśli pierwszy w czasach komunistycznych kościół na Ukrainie. Dzięki jego działaniom w G.P. są 3 kościoły, dom parafialny, wyższe seminarium duchowne i Dom Miłosierdzia dla starszych ludzi. W G.P. powstał także Instytut Nauk Religijnych diecezji Kamieniecko-Podolskiej, filii Uniwersytetu Laterańskiego w Rzymie. Dla tej instytucji ks. Wanags odzyskał będący w ruinie klasztor Sióstr Miłosierdzia i zdobył fundusze na wyremontowanie i świetne wyposażenie obiektu.

KIJÓW
Położenie. Stolica państwa Ukraina, miasto położone nad Dnieprem, jeden z najstarszych ośrodków osadniczych wsch. Słowiańszczyzny (wzmiankowany już w VI w.). Dziś liczy ok. 2,8 mln mieszkańców.
Historia. Od IX w. jako stolica Rusi Kijowskiej (po zjednoczeniu z Nowogrodem Wielkim) stanowił cel wypraw wojennych polskich władców. W 1018 Bolesław Chrobry zdobył Kijów podczas Wyprawy Kijowskiej. Swój rozkwit Kijów przeżywał za panowania Jarosława Mądrego (1019–54). W 1044 ukończono budowę katedry p.w. Mądrości Bożej (sobór św. Zofii), w której umieszczono relikwie Krzyża Św. ofiarowane podczas chrztu Rusi w 988 r. przez cesarza bizantyjskiego. Od końca X w. miasto było siedzibą biskupa prawosławnego, a w 1051r. patriarcha Konstantynopola uczynił je stolicą całej Rusi.
W XIII w. najazdy Tatarów i wewnętrzne waśnie położyły kres ówczesnej potędze miasta. W 1362 wcielone zostało do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wkrótce Kijów stał się centrum polsko-litewskiej akcji misyjnej, prowadzonej na tych ziemiach przez kościół rzymskokatolicki. W 1397 utworzono diecezję kijowską, pierwszym jej biskupem został dominikanin o. Andrzej. Pod koniec XV w. Aleksander Jagiellończyk nadał miastu magdeburskie prawa miejskie. Po unii lubelskiej w 1569 znalazło się w granicach Korony, stając się stolicą największego województwa Rzeczypospolitej. Kres polskiego panowania położyło powstanie hetmana Bohdana Chmielnickiego, który w grudniu 1648 wjechał na czele oddziałów kozackich do K. Utracony na rzecz Rosji w 1654 r. i odstąpiony Moskwie czasowo w latach 1667–1687 (traktat moskiewski, pokój Grzymułtowskiego) K. zaczął podupadać. Upadek zahamowało przyłączenie ziem naddnieprzańskich do Rosji po II rozbiorze Polski. Od 1795 r. K. był miejscem kontraktów (zjazdy szlachty, transakcje i umowy), przeniesionym z Dubna. W XIX w. stał się ważnym centrum kulturalnym (uniwersytet założony na bazie zlikwidowanego Liceum Krzemienieckiego, działał od 1834). W kwietniu 1940 Naczelny Wódz J. Piłsudski zdecydował się na ofensywę wojsk polskich przeciw armii bolszewickiej w celu opanowania prawobrzeżnej Ukrainy i przekazania jej sprzymierzonemu z Polską rządowi S. Petlury. Nieobroniony przez bolszewików K. przejściowo zajęła III Armia gen. Rydza-Śmigłego (maj, 1920). Jednak Polacy nie zdołali rozbić wojsk bolszewickich, a ludność ukraińska nie poparła Petlury. Armia sowiecka (m.in. Armia Konna S. Budionnego) przeszła do kontrofensywy, zmuszając Polaków do odwrotu i opuszczenia K. w czerwcu 1920 r. W latach 1922–1991 Kijów był stolicą Ukraińskiej SSR.
Zabytki. Mimo walk w latach II wojny światowej i planowanej komunistycznej destrukcji, w mieście ocalało wiele wspaniałych zabytków, m.in. kompleks Ławry Peczerskiej z XI w. Zespół klasztorny został założony na wyniosłym urwisku nad Dnieprem; nie zachowała się w oryginalnej postaci jego główna świątynia – sobór Uspieński, zniszczony przez NKWD w 1941, obecnie odbudowywany. W 1936 na polecenie władz sowieckich zburzono cenny obiekt – sobór św. Michała o Złotych Kopułach (XI–XII w.), od 1998 odbudowywany. Sobór św. Zofii z przełomu IX i X w., rozbudowany w XVII–XVIII w. przechodził różne koleje. Wśród nowszych budowli uwagę zwracają liczne cerkwie, m.in. barokowa cerkiew św. Andrzeja (XVIII w.), pałac Maryjski (XVIII w.). Nie przetrwał żaden z kościołów katolickich (dominikański, jezuicki, bernardyński), wystawionych w XVI i XVII w. Zachował się XIX-wieczny kościół św. Aleksandra (po 1945 r. zamieniony na planetarium, w 1990 zwrócony wiernym) oraz kościół katolicki św. Mikołaja (projektu polskiego architekta, W. Horodeckiego) z przełomu XIX i XX w., przekształcony przez władze sowieckie na budowlę świecką.
Do czasu odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku K. był jednym z najważniejszych ośrodków polskości na dawnych wschodnich ziemiach przedrozbiorowej Polski – na uniwersytecie kadrę naukową i studencką początkowo tworzyli prawie wyłącznie Polacy, a miasto w sensie kulturowym, było w ponad połowie miastem polskim. Największą księgarnią i magazynem książkowym z biblioteką były zabudowania księgarza i wydawcy L. Idzikowskiego. W Kijowie działało wiele polskich instytucji (zakładów przemysłowych, szkół, teatrów, sklepów i firm oraz wydawnictw prasy codziennej). Na Cmentarzu Bajkowym spoczywa wiele wybitnych, związanych z Kijowem, polskich postaci, a także polscy żołnierze polegli w czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1920 r.
Na pd.wsch. od Kijowa, w obw. czerkaskim, w Tymoszówce urodził się Karol Szymanowski.

PŁOSKIRÓW (CHMIELNICKI)
Położenie. Miasto w dawnym wojew. podolskim, położone na pn. od Kamieńca Pod., między Tarnopolem a Winnicą, dziś w obw. Chmielnickim, obecnie liczy ok. 260 tys. mieszkańców. Leży przy ujściu rz. Płoski do Bohu, położone na błotnistej równinie, otoczonej wzgórzami.
Historia. W czasach I Rzeczypospolitej P. początkowo znajdował się w obrębie dóbr królewskich (Zygmunt Stary). W 2. poł. XVI w. wzniesiono zamek, który jednak nie oparł się najazdom tatarskim. W 1578 Stefan Batory nadał miejscowości prawo magdeburskie. W 1648 miasto i zamek padły łupem najazdu M. Krzywonosa, potem mocą traktatu Buczackiego (1672) P. przypadł Turkom, do Polski powrócił w 1699, lecz już w 1702 został zajęty przez Kozaków. Od 1663 należał do Zamoyskich, pod ich rządami rozwijał się jako ośrodek rzemiosła i handlu. W czasach zaboru rosyjskiego miasto nazwano Proskurow. Po I wojnie światowej wbrew postulatom przyłączenia miasta do RP (przewaga ludności polskiej), pozostał po stronie sowieckiej. W 1954 r., w 300. rocznicę zawarcia traktatu w Perejasławiu między państwem kozackim pod przywództwem Bohdana Chmielnickiego a Moskwą (w 1654 r.), nadano miastu nazwę Chmielnicki. Na miejscu zniszczonego w XVII-wiecznych bojach zamku w 1801 r. wybudowano kościół św. Anny. W 1926 z cegły pochodzącej z rozebranej przez Sowietów świątyni wzniesiono kaplicę cmentarną; zamknięta w 1940 r., w latach 1987–88 została rozbudowana w kościół. Dzielnica P. – Greczany jest do dziś enklawą potomków Mazurów, zesłanych tu za nieposłuszeństwo przez Zygmunta Augusta.

WINNICA
Położenie. Miasto w dawnym wojew. bracławskim (na pn.wsch. od Kamieńca Pod., obecnie stolica obw. winnickiego, ok. 370 tys. mieszk.) na wschodnim Podolu, usytuowane na skalistych brzegach nad rzeką Boh.
Historia. W 1363 miejscowość wzmiankowana jako forteca (własność Koriatowiczów). Lokacja w XV lub na początku XVI w. W 1569 miasto przyłączone do Korony Polskiej. W I Rzeczypospolitej było faktyczną stolicą wojew. bracławskiego. Od 1589 w W. odbywały się sejmiki, sądy grodzkie i ziemskie. W 1610 sprowadzono jezuitów, którzy obok działalności misyjnej, prowadzili gimnazjum i bursę dla ubogich. Do rozwoju miasta przyczynili się również dominikanie, sprowadzeni w 1. połowie XVII w. Ulokowaną na szlaku kuczmańskim W. wielokrotnie napadali Kozacy i Tatarzy, w 1648 została przez nich spalona. Po traktacie buczackim trafiła w ręce Turków. Wskutek zaborów przeszła pod panowanie Rosji, wciąż jednak stanowiła żywy ośrodek kultury polskiej: w 1803 utworzono gimnazjum pod patronatem Uniwersytetu Wileńskiego, w 1835 – Instytut Muzyczny. Pożar w 1817 zniszczył miasto, które wyraźnie odrodziło się 1871. Po I wojnie – rządzona przez sowietów – była nadal dużym skupiskiem Polaków, w latach 30. i 40. w większości deportowanych na rozkaz Stalina. W czasie okupacji niemieckiej, ok. 10 km na pn. od Winnicy (w Strzyżawce), mieściła się kwatera polowa Hitlera i siedziba sztabu Goeringa. W. i jej okolice były także miejscem akcji masowego rozstrzeliwania ludności żydowskiej przez Niemców, w wyniku której wymordowano do 28 tys. osób, w tym praktycznie całą żydowską populację miasta.
Zabytki. Polskie, katolickie zabytki W. stoją blisko siebie, na prawym brzegu Bohu. Są to: dawny zespół klasztorny Jezuitów z 1. połowy XVII w. (w stylu barokowym; po powstaniu listopadowym przejęty przez Cerkiew prawosławną, użytkowany później jako gimnazjum, szpital wojskowy, archiwum, oraz dawny klasztor i kościół Dominikanów z lat 1751–58 w stylu barokowym, zaprojektowany przez P.A. Fontanę (przylega do XVII-wiecznych umocnień miejskich, po kasacie zakonu skonfiskowany, dziś sobór prawosławny). W 1990 odzyskano kościół kapucyński p.w. Matki Boskiej Anielskiej z 1745–61(styl barokowy), po kasacie carskiej (1888) pełniący funkcje parafialnego, w czasach sowieckich odebrany katolikom (w latach 1936–42 Klub Lotnika, od 1961 Muzeum Ateizmu).

ŻYTOMIERZ
Położenie. Miasto leżące nad rzeką Teterew i jej dopływem – Kamionką, w dawnym wojew. kijowskim (na zach. od Kijowa, obecnie stolica obw. żytomierskiego, ok. 280 tys. mieszk.).
Historia. Założone w 2. połowie IX w., pierwotnie osada słowiańskich Drewlan, potem we władaniu Rusi Kijowskiej, następnie książąt halicko-włodzimierskich. W 1320 r. zdobyte przez Giedymina i włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Prawo magdeburskie i przywilej swobodnego handlu z Gdańskiem nadał miastu (pustoszonemu przez najazdy tatarskie) w 1444 r. król Kazimierz Jagiellończyk. W XVI w. wybudowano zamek obronny, który jednak nie ochronił miasta przed zniszczeniami przez Tatarów. W 1569 Ż. wraz z całą południową częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego wszedł w skład Korony; stał się stolicą starostwa grodowego i miejscem sejmików szlacheckich. Kolejne przywileje nadali miastu Stefan Batory i Zygmunt III Waza. Upadek miasta rozpoczął się w 1648 podczas powstania Chmielnickiego; Kozacy zdobyli zamek i zniszczyli miasto. Odbudowane w 1686 stało się stolicą wojew. kijowskiego, a na początku XVIII w. siedzibą biskupstwa. Po II rozbiorze Żytomierz przyłączono do Rosji (początkowo jako powiatowe, później stolica guberni wołyńskiej (do 1918). Podczas zaborów było ważnym ośrodkiem polskości na Kresach (w 1858 z inicjatywy J.I. Kraszewskiego powstał teatr, przez niego przez pewien czas kierowany, biblioteka i seminarium duchowne). Pod koniec XIX w. silnie rozwijał się przemysł przetwórczy i piwowarski. Po kończącym wojnę polsko-bolszewicką pokoju ryskim (1921), miasto pozostało w granicach Rosji sowieckiej, pozostawiając znaczną część tamt. Polaków poza granicą Rzeczypospolitej. Wielu żyjących w skupiskach wokół Ż. została na rozkaz Stalina wywieziona do Kazachstanu. Obecnie miasto jest jednym z ośrodków odradzającego się życia społecznego i religijnego Polaków mieszkających na Ukrainie. Mieszka tu wiele tysięcy Polaków (największe skupisko Polaków na terenie całej obecnej Ukrainy).
Zabytki. O polskiej przeszłości miasta mówią budowle sakralne i inne, a to: katolicka katedra św. Zofii (z lat 1737–46, przebudowana w 1801–05), obok neobarokowy pałac biskupi z 1. poł. XIX w. (tu zbiory Muzeum Krajoznawczego oraz kolekcja malarstwa europejskiego, pochodząca głównie ze zniszczonych siedzib magnackich), pobernardyński kościół św. Jana z Dukli zw. seminaryjnym (z 1828–41, w latach 30. XX w. zamieniony przez władze sowieckie na dom kultury, zrujnowany wrócił do wiernych w 1990), a także cmentarz katolicki, druga – po Łyczakowie – co do wielkości i znaczenia nekropolia polska na obecnej Ukrainie.
W Kuryłówce k. Żytomierza urodził się w 1860 r. Ignacy Jan Paderewski.

Hasła opracowała Anna Stengl
ŻRÓDŁA:
Encyklopedia Kresów, Kraków 2005.
A. Górska, Kresy. Przewodnik, 2005
Dane zawarte na stronach internetowych