Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

Aleksandra Garlicka, EX ORIENTE LUX (2), KULTURA I NAUKA WE LWOWIE 1772–1939

Rozkwit badań chemicznych na Politechnice Lwowskiej wiązał się z naftą, jedynym bogactwem naturalnym tej części Galicji (poza urodzajną ziemią). Ignacy Łukasiewicz zdobył wprawdzie wyższe wykształcenie aptekarskie w Krakowie, ale to on w 1853 r. zapalił pierwszą lampę naftową w lwowskiej aptece Piotra Mikolascha, co umożliwiło m.in. oświetlenie Szpitala Powszechnego na Łyczakowie i przeprowadzenie pierwszej operacji chirurgicznej wieczorem.
Łukasiewicz starał się zapewnić przemysłowi naftowemu w Galicji solidne podstawy rozwoju. W 1877 r., a więc w roku otwarcia Politechniki, zorganizował we Lwowie kongres naftowy, w wyniku którego powstało Towarzystwo Naftowe z siedzibą w Gorlicach. W kongresie wziął udział Stanisław Szczepanowski, przemysłowiec, publicysta, polityk, który związał swą działalność gospodarczą z naftą galicyjską1.
W tym samym roku odbyła się we Lwowie w ogrodach Jabłonowskich pierwsza wystawa rolniczo-przemysłowa, której okazy umieszczono potem w powstałym w tym czasie Muzeum Przemysłowym.
Od 1899 r. przy Szkole Politechnicznej istniała Krajowa Stacja dla Przemysłu Naftowego do której przyjeżdżali praktykanci z zagranicy2. W okresie międzywojennym, od 1924 r., chemik Stanisław Pilat, profesor na wydziale technologii nafty i gazów ziemnych Politechniki Lwowskiej, prowadził badania nad składem polskiej ropy naftowej i technologią jej przeróbki. Opracował nowe metody przeróbki ropy naftowej, które znalazły zastosowanie w Polsce, Rumunii i Meksyku.
Aleksander SemkowiczBlisko związana z Wydziałem Lekarskim Uniwersytetu Lwowskiego była założona w 1881 r. szkoła weterynaryjna, przekształcona w 1895 r. w Akademię Weterynaryjną.
Powstała w 1856 r. staraniem Towarzystwa Gospodarczego Galicyjskiego średnia szkoła rolnicza w Dublanach pod Lwowem, zamieniona kolejno w Wyższą Szkolę Rolniczą, otrzymała w 1901 r. tytuł Akademii Rolniczej. Od 1899 r. działała we Lwowie Akademia Handlowa.
Szczególną rolę pod niepozorną, a ciągle zmieniająca się nazwą odegrała lwowska Szkoła Przemysłowa. Miała ona w założeniu nauczać rzemiosła czyli przemysłu rękodzielniczego, w rzeczywistości stała się akademią sztuk pięknych. Jej początki sięgają 1875 r., kiedy to utworzono przy Muzeum Przemysłowym szkołę rysunków i modelowania. W 1892 r. szkoła przeniosła się do własnego gmachu. Stała się Państwową Szkołą Przemysłową, kształcącą głównie w budownictwie, a więc związaną z Wydziałem Architektury na Politechnice. Posiadała równocześnie publiczne sale „rysunku i modelowania”. Językiem wykładowym był zawsze polski. W końcu XIX wieku i na początku XX nauczali w niej m.in. malarze Edward Pietsch i Tadeusz Rybkowski. W okresie dwudziestolecia międzywojennego grafiki uczył tu Ludwik Tyrowicz, rzeźby Marian Wnuk, rzemiosła artystycznego wybitny introligator Aleksander Semkowicz.
Była to jedyna wyższa uczelnia, która ostała się w czasie II wojny światowej w czasie okupacji niemieckiej. Miała status szkoły zawodowej, a Niemcy dopuszczali wykształcenie zawodowe Polaków. W rzeczywistości prowadzono tam tajne nauczanie.
Janina Mierzecka, autoportret fotograficzny (bromolej,1928). J. Mierzecka była matką autorki nin. artykułuW 1894 r., w stulecie Powstania Kościuszkowskiego, w czasie trwania wielkiej Powszechnej Wystawy Krajowej otwarto Panoramę Racławicką pędzla Wojciecha Kossaka i Jana Styki. Było to wielkie wydarzenie kulturalne i patriotyczne. Na wystawie, prócz dokonań przemysłowych, prezentowano także sztukę polską i to nie tylko lwowską. W specjalnym pawilonie Jana Matejki pokazywano jego twórczość. W Pałacu Sztuki, który przetrwał II wojnę światową eksponowano retrospektywną wystawę sztuki polskiej do czasów ówczesnych. Na wystawie pokazywano też kolekcje tkanin buczackich i sztukę huculską.
W 1903 r. odbyła się we Lwowie pierwsza retrospektywna wystawa dzieł Jacka Malczewskiego3. W 1907 r. otwarto Lwowską Galerię Malarstwa i Rzeźby. W końcu tego roku nakładem drukarni Altenberga ukazał się pierwszy zeszyt wydawnictwa „Sztuka Polska”4.
We Lwowie tworzyli malarze: Artur Grottger, Henryk Rodakowski, Stanisław Batowski-Kaczor, Kazimierz Sichulski, Teodor Axentowicz. Rzeźbiarze: Cyprian Godebski, Antoni Popiel, Tadeusz Barącz. Już przed 1866 r. działało tu Towarzystwo Sztuk Pięknych.
Wilam HorzycaNic też dziwnego, że właśnie w tym mieście narodziła się polska fotografia artystyczna. W 1891 r. powstał we Lwowie Klub Miłośników Sztuki Fotograficznej. W zebraniu założycielskim uczestniczyli między innymi inicjator Klubu Tadeusz Barącz – twórca pomnika Jana Sobieskiego usytuowanego na Wałach Hetmańskich, Teodor Szajnok – właściciel jednego z najstarszych zakładów fotograficznych we Lwowie oraz przyszły prezes Klubu mecenas Karol Strommenger. W1895 r. staraniem Klubu ukazało się we Lwowie pierwsze na ziemiach polskich fachowe czasopismo fotograficzne „Przegląd Fotograficzny”.
Lwów aż do czasów I wojny światowej był jedynym ośrodkiem na ziemiach polskich, w którym uprawiano fotografię artystyczną. Tu powstawały fotogramy w tzw. technikach szla­chetnych, tu na wzorach wiedeńskich (pod wpływem wiedeńskiego klubu tzw. „Trójlistka”) kształcili się mistrzowie przetłoku, gumy i bromoleju. Wydawano podręczniki fotografii. W 1898 r. w miejsce „Przeglądu” zaczęło wychodzić nowe pismo, także pod redakcją Stanisława Lachowskiego – „Kronika Fotograficzna”. W 1903 r. Klub przeistoczył się w Lwowskie Towarzystwo Fotograficzne, które z dziesięcioletnią przerwą, między 1914 a 1924 rokiem, działało aż do wybuchu II wojny światowej. Najznakomitszymi mistrzami lwowskiej fotografii byli Henryk Mikolasch i Józef Świtkowski. Pozostawili znakomite dzieła w technikach szlachetnych, obaj nauczali; Mikolasch był wykładowcą i kierownikiem Zakładu Fotografii na Politechnice Lwowskiej, Świtkowski był lektorem fotografii na Uniwersytecie Jan Kazimierza. Wykształcili grono wspaniałych fotografów. Byli to Władysław Bednarczuk, Zbigniew Bieniawski, Zofia z Trzemeskich Huberowa, Rudolf Huber, Aleksander Krzywobłocki, Bronisław Kupiec, Adam Lenkiewicz, Norbert Lilien, Władysław Markocki, Janina Mierzecka, Jan Alojzy Neuman, Stefan Pazirski, Witold Romer – twórca izohelii, Jarosław Słoniewski, Ludwik Zaturski.
W okresie międzywojennym Lwowskie Towarzystwo Fotograficzne urządzało wystawy także ogólnopolskie i międzynarodowe, w 1929 r. było inicjatorem powołania Polskiego Towarzystwa Fotograficznego.
4 października 1900 r. otwarto miejski Teatr Wielki we Lwowie wzniesiony wedle projektu Zygmunta Gorgolewskiego. Bryła teatru, znana z wielu pocztówek i ilustracjil wzorowana była na gmachach opery paryskiej i wiedeńskiej. Nie był to pierwszy teatr lwowski5.
Adolf ChybińskiW 1842 r. sumptem Stanisława hr. Skarbka wzniesiono zwany od jego nazwiska Teatr Skarbkowski. Na jego deskach grywali Jan Nepomucen Nowakowski i Witalis Smochowski, Helena Modrzejewska, Jan Królikowski, Bolesław Ładnowski. Dla tego teatru, a szczególnie dla Nowakowskiego i Smochowskiego pisał sztuki Aleksander Fredro.
Prawdziwy rozwój teatru lwowskiego nastąpił po otwarciu Teatru Wielkiego. Były tu sceny dramatu, opery i operetki. Był to teatr Tadeusza Pawlikowskiego (1900–1906), Ludwika Hellera (1906–1918), a w dwudziestoleciu międzywojennym Wilama Horzycy i Leona Schillera. Grywali tu Ludwik i Irena Solscy, Gabriela Zapolska, która również pisała sztuki dla tych teatrów, Władysław Roman, Karol Adwentowicz, Ferdynand Feldman i inni. Wystawiano sztuki Wyspiańskiego i Rydla, publiczność lwowska zachwycała się dramatami Ibsena i muzyką Griega.
W dwudziestoleciu międzywojennym Wilam Horzyca i Leon Schiller wprowadzili na lwowską scenę polskich wieszczów. Oprócz dawnych aktorów grywała tu odkryta przez Horzycę Irena Eichlerówna.
Życie muzyczne Lwowa „koncentrowało się” wokół założonego jeszcze w 1858 r. Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego, przemianowanego po 1918 r. na Polskie Towarzystwo Muzyczne, które w latach międzywojennych przeżywało okres świetności pod dyrekcją Mieczysława i Adama Sołtysów. Od 1902 r. Lwów posiadał Filharmonię w olbrzymiej sali przy ul. Chorążczyzny. Działały też Konserwatorium Polskiego Towarzystwa Muzycznego i Związek Muzyków we Lwowie. W 1913 r. powstał pierwszy na ziemiach polskich Zakład Muzykologii przy wydziale filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego, stworzony i prowadzony przez profesora Adolfa Chybińskiego. Z jego szkoły wyszli najwybitniejsi muzykolodzy lat międzywojennych: Jan Józef Dunicz, ks. Hieronim Feicht, Stefania Łobaczewska, Zofia Lissa, Józef Chomiński6.
15 stycznia 1930 r. uruchomiona została stacja nadawcza lwowskiej rozgłośni Polskiego Radia. Studia i biura rozgłośni mieściły się w gmachu przy ul. Batorego 6, zaś stacja nadawcza na terenie Targów Wschodnich. Dyrektorem był Juliusz Petry, kierownikiem muzycznym Adam Sołtys, a „Wesoła Fala” stworzona przez Wiktora Budzyńskiego zabawiała całą Polskę. Lwów w 1939 r. był najlepiej zradiofonizowanym miastem w Polsce, z 45 tysiącami abonentów radiowych.
Lwów będący przez długie lata stolicą autonomicznej Galicji i siedzibą Namiestnictwa, a w latach 1890–1914 właściwie stolicą kulturalną Polski po odzyskaniu niepodległości, spadł do rzędu jednego z miast wojewódzkich. Nie przestał być jednak ważnym ośrodkiem kulturalnym, naukowym i literackim. Jego wkład do Niepodległej był ogromny. Zasilił warstwę urzędniczą nowopowstającego państwa. Parlamentaryzm polski kształcił się na doświadczeniach posłów galicyjskich. Kazimierz Bartel, profesor geometrii wykreślnej Politechniki Lwowskiej od 1913 r., został trzykrotnie premierem, Ignacy Mościcki wykładowca na Politechnice Lwowskiej, gdzie w 1925 r. wybrany został jej rektorem, 4 czerwca 1926 r. został zaprzysiężony na prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
We wrześniu 1939 r. wojska radzieckie zajęły Lwów. Mury miasta ocalały w czasie II wojny światowej, ale największe straty ponieśli jego mieszkańcy. Ci, którzy ocaleli z pożogi wojennej, nie zostali wywiezieni na wschód, ani nie zginęli od niemieckiej kuli, w latach 1945–1947 w wagonach towarowych drogą żelazną kierowali się na zachód.
Zasilili ośrodki naukowe Krakowa i Gliwic, uniwersytetów warszawskiego i poznańskiego. 9 i 10 maja 1945 r. do zburzonego Wrocławia przybyła sformowana na Uniwersytecie Jagiellońskim grupa naukowo-kulturalna. Zadaniem jej było zabezpieczenie mienia przedwojennych uczelni i instytutów naukowych Wrocławia. Na jesieni tego roku profesor Stanisław Kulczyński, ostatni rektor Uniwersytetu Jana Kazimierza, na rozpoczęcie roku akademickiego wygłosił wykład inauguracyjny połączonych na razie uczelni – Uniwersytetu i Politechniki we Wrocławiu.
W budowie stosu atomowego w dalekim Los Alamos brał udział lwowski matematyk Stanisław Ulam.
Światło poszło na zachód.


Przypisy
1 Leszek Kuberski: Stanisław Szczepanowski 1846–1900. Opole 1997 ss. 214
2 Józef Wiczkowski; Tamże s. 167
3 Polskie Zycie Artystyczne w latach 1890–1914. Praca zbiorowa pod redakcją Aleksandra Wojciechowskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1967 s. 67
4 Tamże s. 69
5 Teatr lwowski w latach 1890 –1918 w: Dzieje teatru polskiego 1890–1918. Warszawa 1987 s. 199–310; Stanisław Marczak-Oborski: Teatr w Polsce 1918 –1939, rozdział Teatr Iwowski s. 302–370; Polski teatr we Lwowie pod redakcją Lidii Kuchtówny. Warszawa 1997 ss. 294
6 Zofia Ottawa-Rogalska: Lwy spod ratusza słuchają muzyki. Ossolineum 1987 ss.156; L. Mazepa: Konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie, w: Lwów – miasto, społeczeństwo, kultura. Studia z dziejów Lwowa pod red. H. W. Żalińskiego i K. Karolczaka. Tom II, s. 403–423