Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

KAMIENIEC PODOLSKI

W ostatnich tegorocznych numerach CL zamieszczamy opisy kilku miast, położonych na ziemiach ukrainnych (za Zbruczem), lecz związanych przez szereg wieków z polską historią i kulturą, a także w dużej części z polską ludnością i wybitnymi Polakami.

KAMIENIEC PODOLSKI
Położenie, ludność. K. leży nad rzeką Smotrycz, lewobrzeżnym dopływem Dniestru, oddalony odeń o 15 km. Średniowieczna forteca powstała w obrębie owalnej pętli rzeki, która niemal całkowicie opływa prawie płaską płytę kamienną o wymiarach ok. 0,6 x 1,6 km. W najwęższym miejscu pętli, zarazem obniżeniu, nastąpiło naturalne przerwanie dopływu i odpływu nurtu, tak iż płyta stała się istocie wyspą. Zewnętrzne ściany pętli mają charakter pionowych ścian skalnych do 60 m wysokości. Na płycie-wyspie powstało miasto, zaś zamek w widłach dopływu i odpływu nurtu.
Z biegiem wieków wokół miasta i zamku powstały nowe dzielnice, z tych najbardziej znane: na pn. Polskie Folwarki, na pd. Ruskie Folwarki. U stóp zamku po stronie pd. Karwasary (niegdyś Karawan Saraj dla kupców ze wschodu). Na wsch. od Starego Miasta powstała w XVIII/XIX w. obszerna dzielnica Nowy Plan z tzw. Nowym Bulwarem wzdłuż rzeki. Kolejne dzielnice powstawały w XIX i XX w.
Ludność miasta ulegała znacznym zmianom ilościowym i narodowym. W XVI w. największe grupy to Polacy, Rusini i Ormianie (liczba Ormian zmniejszyła się wydatnie w czasie okupacji tureckiej. Żydów pierwotnie było mało). W 2. poł. XIX w. w K. było ok. 20 tys. mieszkańców, w tym prawosławnych ok. 38%, katolików 19%, żydów 40%.
Historia. Najstarsza informacja o tym miejscu pochodzi od starożytnego geografa Ptolemeusza z II w., który podaje dwie nazwy: Petridawa (kamieniec) oraz Klepidawa (miasto zbójów, złodziei). Mogło ono być siedliskiem zbójników, do czego nadawało się szczególnie przez swą niedostępność. W źródłach z XIV w. K. zwany jest Camenecium (i podobnie) i należał prawdopodobnie do litewskiego rodu Koriatowiczów. Jednak ze względu na najazdy tatarskie doszło do porozumienia z królem Kazimierzem Wk. i wspólnie założono miasto-fortecę K. Gdy królem polskim został wielki książę litewski Jagiełło, a nowym w.ks. Litwy Witold, ten złożył Jagielle hołd z K. Po kolejnych targach między Polakami i Litwinami, zachodnie Podole weszło w r. 1434 w skład Polski, a stolicą nowopowstałego województwa K. W 1454 r. powstała w K. kapituła z katedrą pierwotnie drewnianą, zaś z końcem XV w. murowaną.
Kolejne lata to nieustanne najazdy tatarskie* i tureckie z udziałem sił wołoskich i mołdawskich, a następnie ruskich (chmielnicczyzna). Walki te niszczyły całą prowincję podolską, jednak forteca kamieniecka pozostawała do czasu bezpieczna. Zmieniło się to w r. 1672, gdy Turcy wspomagani przez Kozaków zajęli K. Katedrę kamieniecką zamieniono na meczet, dobudowano minaret oraz wzniesiono łączący zamek z miastem (dzisiejszym Starym Miastem) most w formie ściany kamiennej, tzw. „most turecki”. W mieście zburzono wszystkie drewniane obiekty i część murowanych kościołów, pozostałe zamieniono na meczety. Z miasta wywieziono 100 wozów kosztowności, obrazy zniszczono. 800 chłopców zabrano do janczarów, kobiety masowo do haremów**.
Polska wielokrotnie usiłowała odzyskać K.; doszło do tego w r. 1699 na mocy traktatu karłowickiego, po klęskach Turcji w innych wojnach. Nie wstrzymało to jednak wewnętrznych i zewnętrznych niepokojów na terenie Podola. W 1792 r. południowe prowincje Rzeczypospolitej zostały zajęte przez Rosję, dzieląc los zaborów całego państwa. Na przełomie XIX/XX w. rozpoczęły się polityczne zabiegi Ukraińców o utworzenie własnego państwa, w czym dopomagała Polska z Piłsudskim. Sprawę zakończył pokój ryski w 1921 r., a Ukraina wraz z Podolem i K. został włączona do Rosji sowieckiej.
Zabytki. K. Podolski jest miastem o dużej liczbie różnorodnych obiektów szczególnej wartości historyczno-architektonicznej i krajobrazowej. Czołowe, to Zamek i Stare Miasto, tworzące niezwykłą sylwetkę „polskiego Carcassonne”.
Zamek składa się z dwóch części. stary, średniowieczny (XIV w.), zwany Twierdzą, zajmuje skalisty cypel w widłach ramion Smotrycza, otoczony wieńcem murów i baszt; oraz nowy, z XVII w., zwany Wałami, o charakterze fortu, chroniącego dodatkowo od strony równin.
Stare Miasto położone na płycie-wyspie w obrębie pętli Smotrycza, odcięte od skalnego cypla zamkowego głębokim obniżenie, przez które przebija się wodospadem połączenie obu nurtów rzeki. Miasto otoczone jest pasem murów obronnych z basztami oraz dwoma bramami: Polską (Lacką) i Ruską. Bramy te, związane z mostami na rzece stanowiły szczególne obiekty obronne, dziś bardzo zniszczone. Trzecim połączeniem ze światem zewnętrznym był Most Turecki, również związany z bramami obronnymi.
W obrębie Starego Miasta istniały trzy dzielnice, związane ze skupiskami ludności: polska, ormiańska i ruska, do dziś pozostały nazwy rynków. Rynek Polski, największy, otacza główna dzielnica o charakterystycznym układzie zachodnioeuropejskim: kwadratowy rynek z ratuszem po środku, szachownica ulic oraz katedra blisko narożnika rynku. Katedra ma dziś charakter barokowy, jednak struktura kościoła jest gotycka. Są tu ponadto elementy romańskie i renesansowe. Minaret turecki zwieńczono w XVIII w. posągiem Matki Boskiej. Inne kościoły katolickie w K. to podominikański św. Mikołaja i potrynitarski św. Trójcy (dziś cerkiew). Liczne inne kościoły uległy zniszczeniu w różnych czasach, wśród nich katedra ormiańska zburzona za czasów sowieckich.

* * *
W Kamieńcu Podolskim żył i działał dr Antoni J. Rolle, lekarz, a zarazem amator-historyk miasta i Podola, autor książek o Kamieńcu i zabytkach regionu (m.in. Zameczki podolskie, 1872).
W latach 1990-tych grupa studentów architektury i historii sztuki z Krakowa i kilku innych miast prowadziła w K. Podolskim badania o charakterze historycznym i konserwatorskim, tworząc koncepcje prawidłowego odtworzenia zniszczonych zespołów zabudowy oraz pojedynczych budynków.

*    W ciągu tylko stulecia 1450–1550 były 24 najazdy tatarskie, które kosztowały Polskę milion żyć ludzkich.
**    Dopiero z końcem XVII w. przybyli do Kamieńca Trynitarze, przeznaczeni do wykupu jeńców z niewoli tureckiej.



ŹRÓDŁA
F. Kiryk (red.), Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t.I (Kraków 2000)
J. Przybył, Kamieniec Podolski albo Trylogia… (Wrocław 1998)
W. Romanow-Głowacki, Kamieniec Podolski Urbs Antemurale Christianitatis, „Pamiętnik Kijowski” t. III (Londyn 1966)