Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

LWÓW – WAŻNIEJSZE ULICE I PLACE

poza Starym Miastem (nie ujęte w Słowniku GH w CL 1 i 2/09 oraz CL 1/10 i 1/11)

Wyjaśnienie: nazwy innych ulic i placów oraz parków i plantacji oznaczone (zob.) można znaleźć w Słowniku geogr.-hist. w numerach 4/03, 1 i 2/09 oraz 1/10 oraz 1/11.

Akademicka zamyka się na odcinku między pl. Mariackim a pl. Akademickim (zob.). Pierwotnie dwie jezdnie ul. A. biegły po obu stronach koryta Pełtwi, nazywane Wyższą i Niższą), a od r. 1890 na zasklepionej Pełtwi (przepływającej w dalszym ciągu pod pl. Mariackim). Ponad rzeczką na odcinku od ul. Chorążczyzny do pl. Akademickiego założono wówczas pas plantacji z alejką, a jezdnie pozostały po bokach. Natomiast od pl. Mariackiego do narożnika Chorążczyzny ul. A. była węższa, z jedną, szeroką jezdnią. Na narożniku pl. Mariackiego stały po prawej stronie hotel George’a, a za narożnikiem Chorążczyzny znajdował się znany bar śniadankowy Teliczkowej. Ten sam narożnik wsławił się z początkiem lat 1920. śmiertelnym upadkiem z gzymsu kamienicy linoskoczka Muchy. W następnych kamienicach znajdowały się luksusowe sklepy i lokale, a jedną z ostatnich była słynna cukiernia Zalewskiego. Węższy odcinek po lewej stronie rozpoczynał Bank Hipoteczny, a kończył nowy gmach Sprechera z lat międzywojennych, gdy pozostałe gmachy na ul. A. pochodziły z przełomu XIX/XX w. Po tej stronie stał cały rząd pięknych architektonicznie kamienic mieszkalnych i gmachów publicznych. Pośrodku skweru postawiono w 1901 r. pomnik poety Kornela Ujejskiego (po II wojnie wywieziony do Szczecina).
Ulica A. była w latach do II wojny światowej miejscem wieczornych spotkań i spacerów młodzieży akademickiej i gimnazjalnej, stąd znana jako legendarne Corso.

Akademicki pl. stanowił w istocie przedłużenie ulicy A., o tym samym charakterze zabudowy, posiadał jednak na końcu rozszerzenie w kierunku zachodnim. Na placu tym zbiegało się – oprócz ul. A. szereg innych ważnych ulic: Romanowicza (jako przedłużenie ul. A., pod nią zaś dopływa tu zasklepiona Pełtew), Fredry i Łozińskiego, Mochnackiego i św. Mikołaja oraz dwie mniejsze. Na rozszerzonej części placu stał pomnik Aleksandra Fredry (po II wojnie wywieziony do Wrocławia). Między ulicami Fredry i Łozińskiego mieściła się historyczna kawiarnia „Szkocka”, w której zbierali się lwowscy matematycy, tworząc słynną Księgę Szkocką.

Dwernickiego, ulica która odłącza się od ul. św. Zofii w miejscu, gdzie rozchodzi się kilka innych ważnych ulic: Pułaskiego (do Parku Stryjskiego, z eleganckimi kamienicami i willami) oraz Poniatowskiego (biegnie ostro w górę ku wejściu na tzw. Plac Powystawowy – Targi Wschodnie). Ul. D. biegnie w poziomie w kierunku pd., u stóp zalesionego wzgórza (po jego stronie wsch., z kościołem św. Zofii na szczycie) oraz dochodzi do parku Żelaznej Wody. Ulicą D. biegł tramwaj, a linia kończyła się w pobliżu Szkoły Technicznej, stojącej przy równoległej ul. Snopkowskiej.

Focha al. biegnie prosto od ul. Gródeckiej (zaczyna się nieopodal wylotu ul. Leona Sapiehy) i dochodzi do Dworca Głównego PKP. Została wytyczona w czasie założenia tego dworca w latach 50. XIX w. (pierwszy pociąg dotarł tu z Krakowa linią zw. Karola Ludwika w 1859); nazywała się wtedy Kolejową, a miano marsz. Francji Focha otrzymała w 1930. Bliżej, po lewej stronie al. F. zbudowano osobny dworzec Czerniowiecki (nieistniejący), czynny od 1863 (dostępny z ul. Gródeckiej, zob.), ponieważ każda linia miała wtedy osobną stację końcową. W 1869 z Dworca Głównego poprowadzono linię do Brodów (wokół miasta od pn., przez Podzamcze). Inne zabudowania al. F. to warsztaty kolejowe, składy, magazyny itp.

Jabłonowskich, biegnie równolegle do dzisiejszej ul. Pełczyńskiej (po jej wsch. stronie), od pl. św. Zofii do ul. Zielonej, u stóp wzgórza – tzw. Góry św. Jacka. Pod ulicą J., na ok. 2/3 długości, płynie skanalizowana Pełtew (zob. CL 2/2000, Pełtew), która następnie skręca na zach. ku ul. Romanowicza (zob.). Ul. J. wzięła swą nazwę od hetmana St. Jabłonowskiego, który wzniósł na wzgórzu ponad ulicą, obok Góry św. Jacka, barokową rezydencję z ogrodem. W pałacu tym urodził się późniejszy król S. Leszczyński. Na przeł. XVIII/XIX w. zaborcy zamienili pałac na koszary, co spowodowało jego zrujnowanie.

Kochanowskiego ciągnie się od ul. Piłsudskiego (dawniej Pańskiej, zob. CL 2/09) na Pohulankę. Od XVII w. do 1885 r. nosiła nazwę ulicy Na Rurach, ponieważ pod tą ulicą spływał z Pohulanki skanalizowany dawno potok Pasieka, dopływ Żelaznej Wody, tworząc razem Pełtew (zob. ul. Snopkowska). Na rogu ulic K. i Piłsudskiego stała kamienica zw. o kręconych słupach, co uczyniło z tego miejsca popularny punkt orientacyjny. Ul. K. zabudowana jest kamienicami z przełomu XIX/XX w., w tym wieloma cennymi architektonicznie. Po lewej stronie ulicy stoją budynki Akademii Medycyny Weterynaryjnej, założonej w 1881.

Krakowski pl. powstał z pocz. XIX w. na przedpolu zburzonej w 1784 Bramy Krakowskiej i został włączony w ciąg ulic i placów, otaczających Stare Miasto od pn. Plac K. zamyka od pd. tylna ściana gmachu Skarbka oraz wyloty ulic Rutowskiego i Krakowskiej (obie zob., CL 1/09), a na pn. wybiega z niej ul. Żółkiewska. Pl. K. miał charakter handlowy, na jego środku zbudowano w 1876 nieistniejącą już halę targową żelaznej konstrukcji, a otaczały ją liczne kramy i stragany.

Kurkowa zaczyna się od ul. Czarnieckiego (i tzw. Wałów Gubernatorskich) obok kościoła oo. Karmelitów i wznosi się w kierunku wsch. do pl. Gwardii Nar., a dalej, już w poziomie (na stokach Kajzerwaldu, Lonszanówki) biegnie do ul. Leśnej. Wzdłuż poziomego odcinka ul. K. znajduje się szereg ważnych obiektów: po prawej stronie pałac hr. Dzieduszyckich, Strzelnica Tow. Kurkowego z obszernym parkiem, kościół i klasztor ss. Franciszkanek oraz zakład Sióstr Rodziny Maryi (abpa Felińskiego) z zakładem dla nieuleczalnie chorych oraz in. Po prawej stronie, na narożniku ul. Franciszkańskiej kościół oo. Franciszkanów, a dalej zabudowania parafii św. Antoniego.

św. Mikołaja biegnie od pl. Akademickiego do ul. Zyblikiewicza. Przed 1871 r. nosiła nazwę Uniwersyteckiej, z uwagi na usytuowanie gmachów Uniwersytetu, przeniesionego tu po spaleniu przez zaborców w 1848 r. budynków potrynitarskich przy ul. Krakowskiej. Budynki te pozostały w posiadaniu UJK także po objęciu przezeń gmachu b. Sejmu Galicyjskiego po I wojnie świat. Obok stoi kościół św. Mikołaja z poł. XVIII w., zbudowany przez oo. Trynitarzy (drugi we Lwowie), zamieniony na parafialny w ramach tzw. kasaty józefińskiej w 1782 r. Zabudowa ul. M. po stronie zach. usytuowana jest na wzniesieniu, stanowiącym podnóże góry Cytadeli.

Piekarska ciągnie się od pl. Bernardyńskiego i ul. Piłsudskiego do Cmentarza Łyczakowskiego (i ul. św. Piotra). Jej pierwszą część zajmuje kilka hoteli, kamienice zamieszkałe przez zamożne rodziny oraz dwie XIX-wieczne rezydencje: hr. Siemieńskich, a dalej charakterystyczny, neogotycki pałac hr. Turkułłów-Comello. Dawną zabudowę po lewej (pn.) stronie ul. P. kończą kościół i klasztor Zmartwychwstańców z 2. połowy XIX w. oraz wielki budynek kliniki dermatologicznej UJK. Naprzeciw, w otoczeniu parkowym, wznoszą się trzy piękne, ustawione w podkowę, budynki zakładów teoretycznych Wydziału Lekarskiego.

Romanowicza łączy pl. Akademicki z ul. Zyblikiewicza (równolegle do ul. św. Mikołaja). Dawniej istniała tu wzdłuż biegnącego tędy koryta Pełtwi (przed jej skanalizowaniem ok. 1890 r.) ścieżka, która w 1871 r. zyskała nazwę ul. Ścieżkowej, a po śmierci (1904) wybitnego działacza i polityka lwowskiego T. Romanowicza nazwana jego imieniem.
Kamienice ul. R., a także sąsiednich ulic (św. Mikołaja, Senatorskiej), zamieszkiwali w dużej liczbie znani lwowscy lekarze (adres ten dawał rodzaj lekarskiej nobilitacji).

Snopkowska ciągnie się od ul. Jabłonowskich, obok parku Żelaznej Wody, do Snopkowa (zob. CL S/1999). Pod ul. S. spływał od Żelaznej Wody potok o tej samej nazwie, uważany jednak za początek rzeki Pełtwi. Przy ul. S. stoi główny gmach znanej Państwowej Szkoły Technicznej.

Stary Rynek stanowi urbanistyczną pozostałość po osadzie z okresu panowania w Ziemi Czerwieńskiej książąt ruskich, rozpoczętego najazdem księcia kijowskiego Włodzimierza zw. Wielkim, w r. 981. Ruskie panowanie trwało tu do lat 40. XIV wieku. Drewniane tzw. miasto ruskie pobudowało się pod tzw. Łysą Górą, najbardziej na zach. wysuniętym, oddzielnym wzgórzem późniejszej Góry Zamkowej. Powstały tam gródek książęcy (nie mylić z tzw. Wysokim Zamkiem kazimierzowskim, powstałym później na wschodnim wzgórzu) był prawdopodobnie również drewniany, murowane mogły być mury obronne, po których zostały nikłe ślady.
Nie można wykluczyć, że ruskie zabudowania powstały w miejscu dobrze ukrytej wśród wzgórz, lasów i bagien osady ludności zamieszkałej tu wcześniej i wypędzonej przez ruskich najeźdźców w X/XI w. Mogli to więc być zachodniosłowiańscy Lędzianie, od dawna osiadli w rejonie górnych biegów Bugu i Horynia, Sanu i Dniestru, a więc również przy nieodległym stąd skrzyżowaniu dróg handlowych tej części wschodniej Europy (Śląsk–Ruś i Morze Czarne–Bałtyk).
Stary Rynek powstał przy drodze wylotowej z miasta ruskiego w kierunkach NS – obecnej ul. Żółkiewskiej (zob.). Jedynym reliktem zabudowy średniowiecznej na tym placu jest murowany kościółek św. Jana Chrzciciela, prawdopodobnie najstarszy we Lwowie, założony ok. 1260 r. przez Dominikanów. Romańska, lecz wielokrotnie przebudowywana świątynia została odrestaurowana w 1884 r. w eklektycznym stylu romańskim. Na środku S.R. zbudowano w 1845 r. synagogę. Zachodnią stroną S.R. przebiega linia tramwajowa (ul. Żółkiewską, w kierunku na Zamarstynów).

Tarnowskiego pnie się od ul Zielonej w kierunku pd. na Górę św. Jacka, a płaskowyż na jej szczycie osiąga serpentyną. Dotąd ulica zabudowana jest kamienicami, dopiero na płaskowyżu zarówno ostatni poziomy odcinek ul. T., jak i cały system ulic zabudowany jest willami z lat międzywojennych, zamieszkałymi wtedy głównie przez elitę inteligencji lwowskiej.

Teatyńska składa się z dwóch odcinków: dolny zaczyna się na pl. Strzeleckim, a przy ul. Unii Lubelskiej przechodzi w odcinek górny, pnący się w górę na pn. aż do podnóża Wysokiego Zamku (tu jej przedłużeniem jest ul. Kisielki, biegnąca w dół na pd., koło Paparówki na Zniesienie). Górnym odcinkiem biegnie linia tramwajowa od ul. Kurkowej. Na rogu ul. T. i ul. Czarnieckiego stoi pałac arcybiskupi obrz. łac. (zob. CL 2/09), zaś naprzeciwko kościół św. Kazimierza wraz ze szpitalem ss. Miłosierdzia. Przy górnym odcinku ul. T. (po prawej stronie) zabudowania tzw. Czerwonego Klasztoru, założonego ok. 1733 klasztoru oo. Teatynów, zamienionego przez zaborcę w 1784 na koszary artylerii austriackiej.

św. Zofii biegnie od pl. Prusa aż do krawędzi płaskowyżu otaczającego miasto, gdzie stoi kościół św. Zofii, i dzieli się na dwa odcinki: pierwszy, poziomy do zbiegu ulic Dwernickiego i Pułaskiego, oraz drugi, biegnący stromo do zbiegu ulic Ponińskiego i Racławickiej (górnego, na tzw. Zofiówce). Stąd biegnie trzeci odcinek ul. Z., do połowy XX w. poza zabudową miejską, do Nowego Lwowa. Przy zbiegu ul. Z. i ul. Racławickiej (dolnym) znajduje się dawna willa malarza H. Batowskiego, obecnie Konsulat Generalny RP. Kościół św. Zofii powstał z początkiem XVII w. i otoczony jest laskiem, stykającym się z parkiem Żelaznej Wody. Były one niegdyś miejscem wycieczek mieszczaństwa lwowskiego. Nieco niżej przy ul. Z. powstał na pocz. XX wieku zakład dla ociemniałych.

ŹRÓDŁA:
– Fr. Barański, Przewodnik po Lwowie, Lwów 1902
– O. Czerner, Lwów na dawnej rycinie i planie, Ossolineum 1997
– Ł. Walczy, Dzieje wielkiego błędu. Ewolucja poglądów na początki Lwowa, „Cracovia–Leo­polis” 1/2001
– „Cracovia–Leopolis”, numery wcześniejsze –
zob. wyjaśnienie powyżej