Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Jerzy Kapłon, TURYSTYKA W KARPATACH WSCHODNICH (2)

Dokończenie cz. II z poprzedniego ­numeru (CL 1/09)

Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Tatrzańskie w Karpatach Wschodnich (1873–1939)

Zadaniem najważniejszym, jakim rozpoczął okres swojej świetności Oddział Lwowski PTT, było rozpoczęcie w 1923 r. wydawania „Wierchów” – w miejsce „Rocznika PTT”. Wydawane z inicjatywy Jana Gwalberta Pawlikowskiego stały się nie tylko miejscem lokowania sprawozdań o działalności PTT i jego oddziałów terenowych, lecz forum wymiany informacji o górach – w wielu przypadkach bezcennym źródłem wiedzy, która nie dotrwałaby do dnia dzisiejszego bez zapisów właśnie w „Wierchach”. Nawiasem mówiąc, „Wierchy” wydawane są do dnia dzisiejszego przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, w pełni zachowujące zarówno tradycję, jak i wysoki poziom merytoryczny.
Duże znaczenie dla rozwoju terenowych oddziałów Towarzystwa miała ogólna sytuacja, jaka zaistniała w strukturach Towarzystwa po I wojnie światowej. Powstanie niepodległego państwa polskiego, entuzjazm związany z odzyskaniem niepodległości, fala reform i dążenia do szybkiego podniesienia poziomu gospodarczego mobilizowały społeczeństwo. PTT nie mogło nie włączyć się do tego nurtu. Aby PTT mogło intensywnie się rozwijać, musiało rozbudować swoje struktury, tak aby dać możliwość lokalnym działaczom pracy u podstaw, bez konieczności uzgadniania wszelkich poczynań z centralą Towarzystwa. Opór przed reformami, w wyniku których powstające terenowe odziały Towarzystwa miałyby uzyskać nieco samodzielności i wpływu na losy turystyki górskiej, był w strukturach PTT (od 1920 r. już Polskie TT) bardzo duży. W wyniku podjętych starań doszło do zmian, które zaowocowały uchwałami zmieniającymi statut na Walnym Zjeździe 10 XII 1922 r. Znamienny był artykuł Romana Kordysa w „Wierchach”, mówiący o koniecznej reformie zasad działalności PTT i o nowych możliwościach kreowania działalności przez jego oddziały1. Takie podejście do prowadzonej działalności doprowadziło w krótkim czasie do znacznego rozwoju oddziałów. I tak, jeśli na Walnym Zjeździe Delegatów PTT 22 IV 1923 r. było reprezentowanych 12 oddziałów, to w rok później, 31 marca 1924 r., było już ich 16, a rozpoczęły się prace nad wszczęciem działalności przez następne – w tym górnośląski2. Co więcej – zaczynały one świadomie koordynować swoją działalność – w r. 1923 oddziały wschodniokarpackie powołały do życia wspólną komisję mającą za zadanie koordynację prac związanych z zagospodarowaniem gór3. Powołany od nowa do życia w 1921 r. Oddział Lwowski, prócz zajęcia się wydawnictwem „Wierchy”, rozpoczął intensywną działalność górską. Zarząd – pracujący pod przewodnictwem Romana Kordysa – prezesa, Adama Lenkiewicza – wiceprezesa, Stefana Mierzejewskiego – sekretarza, Stanisława Czołowskiego – skarbnika i 7 innych członków – brał udział w opracowaniu nowego statutu PTT oraz prowadził prace mające na celu odbudowę oddziału. W roku 1922 Oddział liczył 134 członków (w tym 34 studentów), co stanowiło wzrost o 13 osób w stosunku do roku poprzedniego. Prócz tego w pracach oddziału uczestniczyło 32 uczniów, którzy formalnie nie mogli być członkami stowarzyszenia. Urządzono 6 wycieczek zbiorowych (w tym w Tatry, Gorgany i na Czarnohorę). W celu wsparcia akcji odczytowej zarząd oddziału zakupił wspólnie z Karpackim Towarzystwem Narciarzy (KTN) urządzenie do wyświetlania diapozytywów. Zarząd Oddziału planował budowę własnego schroniska – ale wobec braku możliwości w r. 1922 przystąpienia do budowy – oddział wsparł finansowo budowę schroniska KTN w Sławsku, w którym uzyskał ulgi dla członków Oddziału na warunkach podobnych jak dla członków KTN, lecz w okresie letnich wycieczek, tj. od 15 kwietnia do 31 października. Na Walnym Zgromadzeniu Oddziału w kwietniu 1923 r. wybrano prezesem Alfreda Chybińskiego4, zastępcą został Adam Lenkiewicz, sekretarzem – Adam Tomaszewski, zastępcą sekretarza – Władysław Niedenthal, skarbnikiem – Stanisław Czołowski. Członkami zarządu zostali: Zygmunt Czerny, Mieczysław Kistryn, Zygmunt Klemensiewicz, Roman Kordys, Roman Loteczka, Rudolf Nałęcki, Jan Gwalbert Pawlikowski, Antoni Wróblewski. W roku tym Oddział liczył prawie 150 członków i prócz akcji wyjazdowej (16 wycieczek) wsparł budowę schroniska KTN w Sławsku kwotą 1 500 000 marek i 20 zł) oraz pod Chomiakiem (również kwotą 20 zł).
Widok z Howerli,  fot. Jan Walczewski
W sprawozdaniu z działalności Oddział poinformował w „Wierchach”, że posiada Koło w Przemyślu (na czele którego stał p. Zagórski)5. W 1924 roku Oddział Lwowski urządził kolejne wycieczki w Karpaty Wschodnie, doprowadził do wydania III tomu „Wierchów”, także wydrukował statut PTT wraz z wzorcowym statutem oddziałów. Zaplanowano budowę schroniska w górnej dolinie Łomnicy, dokumentację sporządzili prof. Adam Lenkiewicz i Maksymilian Dudryk. Sfinalizowano prace nad drukiem mapy Gorganów prof. Lenkiewicza w podziałce 1:100 000. W roku następnym Oddział organizował nadal liczne wycieczki, głównie w Karpaty Wschodnie i w Tatry. Jednocześnie Adam Lenkiewicz rozpoczął starania o budowę schroniska oddziałowego w Gorganach Zachodnich. Planowano jego budowę w okolicy Osmołody, wg dokumentacji opracowanej przez tych samych autorów. Wystąpiono o dotację do Ministerstwa Robót Publicznych i Ministerstwa Rolnictwa. W roku 1925 Oddział liczył już 250 członków, ale w 1926 r. liczba opłacających składki spadła do 144. W październiku 1926 r. zakończono prace budowlane przy schronisku na Jali w Gorganach6.
Lata trzydzieste ubiegłego wieku to bujny rozkwit działalności turystycznej w Karpatach Wschodnich. Realizowana ze wsparciem władz, prowadziła do zagospodarowania turystycznego tych gór wzdłuż osi Głównego Szlaku Karpackiego, któremu na Walnym Zjeździe PTT w Stanisławowie 23 VI 1935 roku nadano imię Marszałka Józefa Piłsudskiego7. W październiku 1932 r. Oddział oddał do użytku schronisko u źródeł Świcy w Gorganach oraz założył koła miejscowe w Przemyślu i Iwoniczu8, a w 1934 r. schron na polanie Ruszczyna pod Sywulą. Pod koniec 1939 r. Oddział Lwowski zarządzał siecią ok. 600 km szlaków górskich. Działalność po I wojnie światowej podjął również Oddział w Kołomyi. W r. 1922 liczył 183 członków, w 1923 przybyło 579. Na rok 1923 – ustalono składkę w wysokości 2000 Mk. Oddział nadal utrzymywał Dworek w Worochcie, a w roku 1923 naprawiono ścieżkę na Rebrowacz w Worochcie, ścieżkę z Tatarowa i od potoku Żeńca na Chomiak oraz rozpoczęto odbudowę schroniska na Zaroślaku, zniszczonego podczas działań wojennych. W tymże roku, wykorzystując subwencję Ministerstwa Robót Publicznych w wysokości 3 000 000 Mk, zakupiono i zwieziono na plac budowy drewno. Odbudowa miała zostać zrealizowana wg dokumentacji przygotowanej bezinteresownie przez inż. Wolańskiego10. Rok 1924 w Oddziale Czarnohorskim nie ułożył się pomyślnie. Nie udało się rozpocząć budowy schroniska pod Zaroślakiem – warto jednak podać skład ówczesnego zarządu oddziału: Henryk Hoffbauer – prezes honorowy, Franciszek Piątek – przewodniczący, Marceli Szindler – zastępca przewodniczącego, Ignacy Śnigowski – sekretarz, Wilhelm Szindler – skarbnik i 5 członków11. W 1925 roku oddział liczył 75 członków i rozpoczął odbudowę Dworku Letniego w Worochcie, prezesem był Franciszek Piątek12. Lata trzydzieste to nie tylko troska o schroniska w Worochcie, ale i budowa oraz pozyskiwanie schronów w lokalizacjach odległych od istniejących miejsc noclegowych, takich jak pod Popadią Czywczyńską, w Burkucie, w Szybenem, w dolinie Popadyńca, na Bałagule.
 
Przy klauzie na Białym CzeremoszuZ inicjatywy Igora Czajkowskiego 14 IX 1923 r. odbyło się spotkanie komitetu założycielskiego Oddziału Stanisławowskiego PTT, który pracując już w okresie przed I wojną światową, w 1892 roku zaniechał działalności – pierwsze Walne Zgromadzenie odbyło się 18 grudnia 1923 r. z udziałem ponad 200 członków. Pierwszym przewodniczącym został wybrany Adam Raczyński, funkcję jego zastępcy objął Antoni Fierich, Igor Czajkowski został sekretarzem, a Tadeusz Kosiba skarbnikiem. Prócz nich członkami zarządu zostali płk Wżaliński, insp. kol. Buergel, p. Petelenzowa, inż. Makulski, prof. Stamper, inż. Petelenz, inż. Lewicki, por. Dyńko13. W 1924 r. Oddział wyznakował szlaki turystyczne z Podleśniowa na Chomiak, na Liszniów, na Jawornik, na Syniak, z Żeńca na Jawornik14. W 1925 roku Oddział Stanisławowski prowadził intensywne prace znakarskie w Gorganach i Czarnohorze, a także zaangażował się w znaczący sposób w budowę schroniska na Zaroślaku pod Howerlą15. Schronisko zostało otwarte uroczyście w czerwcu 1926 r.
Lata trzydzieste, podobnie jak i w przypadku Oddziału Lwowskiego, to bujny rozkwit działalności turystycznej Oddziału Stanisławowskiego. Powołano liczne koła terenowe – w tym w Nadwórnej, Jaremczu, Mikuliczynie, Worochcie, Kałuszu, Dolinie, Skolem (które w 1931 r. przeszło do Oddziału w Drohobyczu) i Kosowie (które w 1931 r. przeszło do Oddziału Czarnohorskiego PTT). W roku 1932 Oddział oddał do użytku schronisko na Przełęczy Tatarskiej oraz rozpoczął budowę schroniska pod Chomiakiem. Do poprzednio wymienionych kół terenowych doszły kolejne: w Bitkowie, Delatynie i Sołotwinie16. Na koniec 1938 r. Oddział zarządzał siecią ponad 900 km szlaków górskich17.
W czerwcu 1930 r., celem zagospodarowania części Bieszczadów od Sanu po Opór, powołany został Oddział Drohobycko-Borysławski PTT. Oddział rozpoczął prace znakarskie oraz związane z pozyskaniem bazy noclegowej dla ruchu turystycznego. Już w 1930 r. dysponował obiektami pod Czarną Górą i pod Ciuchowym Działem, ulokowanych w dzierżawionych obiektach18, w 1933 otworzył nowy obiekt pod Paraszką, wybudował na Trościanie i zakupił parcelę w Sławsku w celu budowy następnego obiektu19, w 1934 wykupił obiekt w Malmanstalu, a w 1935 w Orowie pod szczytem Ciuchowego Działu20. 28 IV 1935 r. odbyło się Walne Zebranie założycielskie przekształcające Koło w Kosowie w samodzielny Oddział PTT. Na czele Oddziału stanął Oskar Fiszer. Oddział objął od fundacji hr. Skarbka domki w Popadyńcu i Bałtagule, tworząc w nich schroniska, oraz zbudował dwa schrony: pod Babą Ludową i pod Skupową21. W 1937 roku rozpoczął budowę nowego, dużego i nowoczesnego obiektu w Burkucie, który w 1939 roku stał już pod dachem22.
*  *  *

PTT do końca okresu międzywojennego prowadziło intensywne prace związane z zagospodarowaniem Karpat Wschodnich. Zakończenie tej działalności miało niezwykły charakter. W aktach Centralnego Archiwum Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie znajdujemy dokumenty szczególnej wartości: list Michała Sobolewskiego, ustępującego członka Zarządu PTT do prezesa Towarzystwa – prof. Walerego Goetla z dnia 25 kwietnia 1945 r. oraz Protokół Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia PTT, które odbyło się 15 IX 1939 r. w lokalu Oddziału Lwowskiego PTT we Lwowie. Miało ono bardzo poważny przebieg i charakter, starano się o zachowanie wymogów statutowych, w tym obecności wymaganej statutem delegatów. W sumie było 12 członków Zarządu Głównego oraz dwóch przedstawicieli Prezydium. Stwierdzono, że w wyniku działań wojennych oddziały wschodniokarpackie oderwane zostały od oddziałów zachodnich PTT i Zarządu Głównego. Celem zachowania legalności działań PTT postanowiono dokonać takiej reorganizacji Towarzystwa, aby mogło funkcjonować pod nieuchronną okupacją niemiecką. Postanowiono między innymi o: rozszerzeniu działalności na cały obszar turystyki, niekoniecznie związany z górami, zmianie nazwy na Powszechne Towarzystwo Turystyczne z zachowanym skrótem PTT, przejęciu majątku po poprzednim PTT, jako że nowe PTT miało być kontynuatorem prawnym poprzedniego. W skład nowego zarządu weszli: Wacław Majewski (prezes), Adam Lenkiewicz (wiceprezes), Włodzimierz Pańków (wiceprezes), Janusz Czajkowski (sekretarz), Benedykt Fuliński, Stanisław Pudło, Tadeusz Kołaczyk, Włodzimierz Lipecki, Julian Rogulski, Eugeniusz Mielnik, Oskar Frezer, Michał Sobolewski. Głównym zadaniem prócz kontynuacji działalności było zachowanie majątku.
Oczywiście nikt nie zdawał sobie sprawy, jak potoczą się losy Kresów po wejściu Rosjan na te tereny. Jak podaje w swoim liście Michał Sobolewski, podjęte starania o zachowanie majątku i ciągłości działań nie przyniosły rezultatu. On sam rozpoczął w październiku 1939 roku pertraktacje z władzami sowieckimi o zachowanie majątku i kontynuacji działalności Oddziału PTT w Stanisławowie. Na skutek tych działań został wyznaczony jako komisaryczny zarządca, zobligowany do przekazania majątku Urzędowi Wychowania Fizycznego – tzw. Fizkultury, w tym jednak czasie schroniska PTT były już prawie całkowicie zniszczone23.

Ciąg dalszy (część III) w następnym numerze

PRZYPISY

1 „Wierchy”. Wydany staraniem Oddziału Lwowskiego PTT, rocznik 1, Lwów 1923, s. 245.
2 Ibidem, rocznik 2, Lwów 1924, s. 238.
3 Ibidem, s. 239.
4 Ibidem, rocznik 1, Lwów 1923, s. 273.
5 Ibidem, s. 247.
6 „Wierchy”. Organ PTT, rocznik 4, Lwów 1926, s. 216, 217.
7 Sprawozdanie z działalności Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie za okres 1 IV 1935 – 31 III 1936, s. 5.
8 Ibidem – za okres 1 IV 1932 – 2 IV 1933, s. 62, 63.
9 „Wierchy”. Wydany staraniem Oddziału Lwowskiego PTT, rocznik 2, Lwów 1924, s. 246.
10 Ibidem, s. 242.
11 „Wierchy”. Organ PTT, rocznik 3, Lwów 1925, s. 304.
12 Ibidem, rocznik 4, Lwów 1926, s. 215.
13 „Wierchy”. Wydany staraniem Oddziału Lwowskiego PTT, rocznik 2, Lwów 1924, s. 248.
14 „Wierchy”. Organ PTT, rocznik 3, Lwów 1925, s. 309, 310.
15 Ibidem, rocznik 4, Lwów 1926, s, 219.
16 Sprawozdanie… za okres 1 IV 1932 – 2 IV 1933, s. 66–68.
17 Ibidem – za okres 1 I 1938 – 31 XII 1938, s. 82.
18 Sprawozdanie Zarządu Głównego Oddziałów, Kół i Sekcyj PTT w Krakowie … za czas 1–31 marca 1931, s. LXXVI.
19 Sprawozdanie z działalności PTT w Krakowie za okres 3 IV 1933 – 31 III 1934, s. 46, 47.
20 Ibidem – za okres 1 IV 1935 – 31 III 1936, s. 56.
21 Ibidem, s. 60, 61.
22 Władysław Krygowski, Dzieje Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Wydawnictwo PTTK Kraj, Warszawa–Kraków 1988, s. 120.
23 Jerzy Kapłon, Zakończenie działalności oddziałów Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego na Kresach Wschodnich, „Wierchy” nr 59, COTG Kraków 1993, str, 172–175.