Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017

Wacław Romiński, PAPIERNIA W BUSKU*

Papiernia w Busku została założona około 1546 r. na południowym przedmieściu Lipiboki1, nad bocznym zalewem Bugu, który następnie otrzymał nazwę „Papiernickiego Stawu”. Jej inicjatorem był przypuszczalnie starosta buski Andrzej Górka, zmarły w 1551 r. Było to przedsiębiorstwo starościńskie, położone na gruncie państwowym i stanowiące własność starosty. Papiernia była wydzierżawiana przedsiębiorcom, którzy czynsz mogli spłacać w naturze. Nie mieli oni w mieście pełnych praw obywatelskich, nie byli też członkami żadnego z istniejących wtedy w Busku dziesięciu cechów2.
W czasie napadu Tatarów w 1575 r. papiernia została prawdopodobnie zniszczona. Samo miasto, otoczone obwałowaniami, zdołało się obronić, zniszczone natomiast zostały przedmieścia. Na Lipibokach, według urzędowej wizji lokalnej, zostało spalonych 12 domów z ogrodami. To przypuszczenie potwierdza też wiadomość zachowana u Antoniego Schneidera o budowie papierni w 1579 r.
Każda ówczesna papiernia posiadała kilka pomieszczeń przeznaczonych na magazyn szmat, młynicę, czerpalnię, klejarnię, suszarnię i magazyn gotowych wyrobów. Najskromniejsze pomieszczenia zajmowała czerpalnia, gdzie znajdowały się też prasy. Większych pomieszczeń wymagał dział przygotowania masy, tu mieściły się stępy do tłoczenia szmat, wał napędowy, rury doprowadzające wodę do koryt, w których stępory ubijały szmaty. W buskiej papierni stępa była poruszana dwoma kołami wodnymi. Suszarnie papieru wymagały dużych pomieszczeń, stąd papiernie posiadały obszerne strychy kryte wysokimi, spadzistymi dachami.
W polskich papierniach XVI-wiecznych przeciętnie zatrudniano 5–6 osób, byli to: mistrz, 2 czeladników, 1–2 uczniów oraz pracownica piorąca i sortująca szmaty. Podstawowym surowcem papierniczym były szmaty lniane, używano też wody do prania i przy tłuczeniu szmat oraz kleju wyrabianego z odpadków garbarskich3.
W buskiej papierni produkowano papier piśmienny i prawdopodobnie przemysłowy. Pośrednio może o tym świadczyć używanie w Busku, jak i we Lwowie – zamiast szyb szklanych do okien – natłuszczonego papieru (papier vitratus). Te potrzeby mogły być zaspokajane w oparciu o miejscową produkcję. O rodzaju produkcji papierniczej w Busku może świadczyć także powstanie na miejscu w oparciu o papiernię przemysłu kartowniczego, wytwarzającego karty do gry. Pierwsza wzmianka o buskim kartowniku (foliator) pochodzi z 1635 r.
Najstarsza wzmianka archiwalna o buskim papierze pochodzi z 1560 r. Produkcja papierni buskiej poza miejscowym zapotrzebowaniem znajdowała ujście na zewnątrz. Najpoważniejszym odbiorcą był Lwów, położony około 50 km na zachód od Buska. Papier buski był cenionym artykułem na rynku lwowskim, służył bowiem do zaspokajania zapotrzebowania urzędów miejskich. Pokrywał także potrzeby urzędów i władz na najbliższych terenach, znany był też w Wielko­polsce.
Jak stwierdza Mieczysław Gębarowicz: Udział papieru buskiego w księgach grodzkich, ziemskich i miejskich Lwowa, Buska, Bełza, Halicza i Trembowli jest bardzo znaczny, w szeregu wypadków dochodzi do 100%; podobnie przedstawia się sprawa z wydanym w 1574 r. przez Iwana Fedorowa „Apostołem”, który ukazał się we Lwowie w wielkim nakładzie4. W początku XVII w. papiernicy buscy rozwijali ożywioną działalność, wyprodukowany przez nich papier sięgnął do województw północnych i wschodnich. Jego okazy istnieją w zasobach archiwum kijowskiego, dotarł też do Mołdawii.
W latach późniejszych papier wyprodukowany w Busku był eksportowany na Wołyń, Podole i w dalszym ciągu na Ukrainę.
Pierwszym znakiem fabrycznym zastosowanym na wyrobach papierni buskiej był filigran pochodzący z księgi zapisków z 1550 r. Zastosowano tu herb Buska złożony z połowy orła w koronie i litery B na gotycko-renesansowej tarczy. Jest to równocześnie najstarszy herb miasta Buska, znany z dwóch tłoków pieczętnych z XVI w. i jednego późniejszego będącego w użyciu jeszcze w 1783 r. Następnie w papierni buskiej jako znaków wodnych używano herbów kolejnych starostów buskich. Występowały one w czasie ich kadencji albo niedługo potem.
Znak wodny z herbem Łodzia rodu Górków był zasadniczą marką fabryczną buskiej papierni. W rękach Górków starostwo buskie znajdowało się przez 50 lat (Andrzej i Łukasz Górkowie). Najstarszy filigran z herbem Łodzia został zastosowany w 1547 r. a potem w latach 1549–1552. Następcą Górków na starostwie buskim został od 1588 r. Stanisław Tarnowski, zmarły w 1619 r. Jego herb Leliwa staje się marką fabryczną papierni od 1591 do 1627 r.
W latach 1619–1629 starostą buskim był Jan Daniłowicz herbu Sas. Filigrany z tym herbem pojawiają się w aktach miejscowych dopiero w roku jego śmierci i utrzymują się do 1643 r. W 1634 r. papiernia w Busku sygnowała swoje wyroby herbem Lubicz. Herb ten, nie mający żadnych historycznych związków z miastem, prawdopodobnie został omyłkowo użyty przez działającego w tym czasie papiernika Jakuba Lubelczyka; herb Lubicz był marką fabryczną papierni lubelskiej. Około 1634 r. pojawia się w papierach buskich znak wodny w postaci herbu Pobóg starosty Stanisława Koniecpolskiego, zmarłego w 1646 r.
Na skutek zajęcia Buska w 1654 r. przez wojska Bohdana Chmielnickiego i gruntownego spustoszenia miasta przestała istnieć także tutejsza papiernia. Wydarzenia te zostały opisane w kronice buskiego mnicha bazyliańskiego o. Aftanazego: Dotąd Tatarzyn tylko był dla nas postrachem, lecz z nim z czasem się oswoiliśmy, aż tu naraz zbuntowawszy się kozactwo i przybrawszy posiłki moskiewskie podniosło bratobójczy oręż na zniszczenie Rusi. Bohdan Chmielnicki gorszy od Tatarzyna stał się postrachem dla kraju od Dniepru po San. Przeszło dwa tysiące ludzi w tym miejscu z wszystkim dobytkiem pozabijał i poniszczył nieprzyjazny oręż kozacko-moskiewski, poniszczył również fortece miejskie, popalił cerkwie, kościoły, zamek oraz wszystkie domy w mieście i na przedmieściach, słowem całe miasto w pustkę zamienił5. Według lustracji starostwa buskiego z 1659 r. w mieście i na jego sześciu przedmieściach (Podzamcze, Niemiecki Bok, Lipiboki, Długa Strona, Krótka Strona i Wolany) nie można było doliczyć się więcej jak 27 domów, wszystko inne zostało zrównane z ziemią lub leżało w gruzach. Przedmieście Lipiboki opuszczone.
Na gruntach papierni powstała około 1698 r. „Ruda papiernicka” czyli kuźnia żelazna, posiadająca dwa miechy – dymarski i kowalski. Huta przetrwała do 1735 r., kiedy to długotrwała słota spowodowała wielki przybór wód, które zniszczyły groble i szczątki dawnej papierni. Jedyny ślad istnienia papierni w Busku zachował się do XIX w. w toponomastyce znającej karczmę (zakarczmie), młyn, ogród i staw na Bugu na Papierni zwany6.

PAPIERNICY BUSCY
Jan „Papiertnik” (1568), Lorenc, Lorin (Wawrzyniec) Papiernik (1577–1580), Łukasz, „towarzysz rzemiosła papierniczego”, syn Lorenca, Marcin Kobiałka, Bartłomiej, „Bartosz Papiernik de Busko” (1580), „Bartolomeus papiernik de Busko” (1586), Jan Grym, „majster papierni”, Zachariasz, jego bratanek i spadkobierca (1623), Jakub Czerpas – Lubelczyk, „artis papireae magister” (1635, 1639), Piotr Sobankowicz, „artis papireae artifex” (1644).

PRZYPISY
* Chodzi oczywiście o Busk (nie Busko), położony na płn.wsch. od Lwowa, nad Bugiem.
1 Na austriackiej mapie topograficznej (wojskowej) z 1894 r. nazwa przedmieścia występuje w formie — Lipieboki, podobnie i w niektórych publikacjach, np. Faliński B., Powiat Kamionka Strumiłłowa.
2 Gębarowicz M., Z dziejów papiernictwa...
3 Papier jest starym wynalazkiem Chińczyków. Wynalazcą jego miał być chiński mąż stanu, niejaki Ts’ai Lun w roku 105 po Chr. Najstarsze jednak chińskie papiery, które dotrwały do naszych czasów, pochodzą dopiero z IV w.
4 Gębarowicz M., op. cit.
5 Schneider A., Miasto Busk...
6 Te określenia były znane też w latach międzywojennych XX w. mieszkańcom Niemieckiego Boku (ul. Sokoła).

WYBÓR LITERATURY
Budka W., Papiernie w Polsce XVI wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1971.
Faliński B., Powiat Kamionka Strumiłłowa, 1935.
Gębarowicz M., Z dziejów papiernictwa XVI–XVIII w. [w:] Roczniki biblioteczne, R. X, z. 1–2, Wrocław–Warszawa 1966.
Schneider A., Miasto Busk, Wenecja Polska, „Dziennik Literacki”, Lwów 1866, nr 44–48.

Wacław Romiński, ur. 1942 w Busku. Absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego i Jagiellońskiego, archeolog, muzeolog. Mieszka w Nysie. Autor wielu artykułów z dziedziny archeologii i historii turystyki.