Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

BOHORODCZANY / KAMIONKA STRUMIŁOWA / ROZŁUCZ / TOKI / ZŁOCZÓW

Bohorodczany
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. stanisławowskim, w odległości ok. 18 km na płd. zachód od Stanisławowa. Leży nad rzeką Bystrzycą Sołotwińską, u podnóża Karpat. W latach międzywojennych liczyło ponad 2500 mieszkańców, którzy trudnili się m.in. garbarstwem i szewstwem, były tu też olejarnie.
Historia. Data lokacji miasta nie jest znana. W XVII w. należało do Potockich – Mikołaja, kasztelana krakowskiego i jego syna Dominika, wielkiego podskarbiego Królestwa Polskiego. Konstancja z Truskolaskich Potocka sprowadziła do Bohorodczan o.o. dominikanów w 1691 r. i ufundowała parafię rzymskokatolicką, która została im powierzona. Poprzez córkę Dominika i Konstancji Bohorodczany przeszły do rodziny Kossakowskich. Ostatni z tej linii, Stanisław Kossakowski wystawił dominikanom w 1745 r. murowany koścół p.w. N.P. Marii, przy którym nieco później zbudowano klasztor. Z pocz. XIX w. majątek nabyła austriacka rodzina hr. Stadionów, i w ich rękach znajdowały się Bohorodczany przez cały XIX wiek. W 1870 r., gdy właścicielem był Rudolf Stadion, działały tu 3 fabryki białoskórnicze, browar i gorzelnia.
Czasy obecne. W okresie okupacji sowieckiej kościół dominikański był nieczynny, a w r. 1991 przekazany prawosławnym. W gmachu klasztornym mieści się szkoła.
W l. 1986–91 w Bohorodczanach pracował oddział krakowskiego Energopolu, który prowadził rozbudowę obiektów, związanych z gazociągiem z Syberii do środkowej i zachodniej Europy.
 
Kamionka Strumiłowa
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, położone u ujścia rzeki Kamionki do Bugu, ok. 50 km na płn.-wsch. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Radziechów i dalej na Wołyń. W okresie międzywojennym liczba ludności wynosiła ok. 6500. Przed II wojną światową pracowały tu cegielnie, browary i garbarnie.
Historia. Nazwa Kamionki znana już w pocz. XV w., pochodzi od okolicznych ogromnych głazów narzutowych, przydomek zaś od nazwiska Jerzego Strumiłły, podkomorzego lwowskiego. Jego staraniem, należąca do królewszczyzn wieś otrzymała prawa miejskie, potwierdzone w 1509 r. przez króla Zygmunta I. Strumiłło wybudował w Kamionce zamek z kaplicą (1471), erygował parafię rzymskokatolicką i ufundował kościół parafialny p.w. św. Ducha, wzniesiony za bramą miejską na przedmieściu Gliniańskim. Kolejni królowie obdarzali Kamionkę przywilejami: Zygmunt I w 1533 r. nałożył opłatę na wywóz win i przeznaczył ją na utrzymanie murów miejskich, Stefan Batory ustanowił w 1578 r. skład soli drohobyckiej, Zygmunt III nadał przywileje tamtejszym cechom. W XVI w. i I poł. XVII w. w Kamionce żyło wielu rzemieślników zrzeszonych w cechach: mieczników, kowali, ślusarzy, bednarzy, kuśnierzy, szewców, tkaczy, pasamoników. Dzięki tak rozwiniętemu rzemiosłu była Kamionka miastem zasobnym. Źródło utrzymania dla znacznej części mieszkańców stanowiło też rybołówstwo w Bugu i okolicznych stawach, na co dostali specjalny przywilej w 1642 r.
Starostami kamioneckimi były znane z historii Polski osobistości. W 1513 r. otrzymał je Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, w 1559 r. Spytek Jordan z Melsztyna, kasztelan krakowski, w 1608 r. ks. Michał Wiśniowiecki, a w 1615 r. Stanisław Żółkiewski. Podczas wojen szwedzkich miasto uległo zniszczeniu (z 500 domów pozostało zaledwie 90). Zamek wraz z kaplicą i kościół parafialny spalili Tatarzy w 1627 r. Król Władysław IV dał w 1633 r. przywilej na zbudowanie nowego kościoła w środku miasta, na przyrynku. Przez cały następny wiek Kamionka nie zdołała podnieść się z upadku. W 1787 r. starostwo wraz z przyległościami zostało oddane, w wyniku umowy z cesarzem Józefem II, na własność Ignacemu Cetnerowi jako ekwiwalent za Nadwórną, przejętą przez państwo. W XIX w. Kamionka należała do Mierów, z których ostatni zmarł w 1885 r. Do końca ubiegłego stulecia prawie cała zabudowa miejska była drewniana.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Anny stanął w latach 1910–1913 na miejscu poprzednich kościołów (dwóch drewnianych z lat 1634–1723 i 1729–1822 oraz murowanego z lat 1836–1840, rozebranego na początku stulecia z powodu wad budowlanych). Zbudowany w stylu neogotyckim, według projektu Teodora Talowskiego. Na fasadzie umieszczono monumentalną rzeźbę Chrystusa, dzieło lwowskiego rzeźbiarza, Ryszarda Plichala, ukończone przez Franciszka Jaskowskiego. Kościół wyposażony był w witraże z pracowni Żeleńskich w Krakowie. Ołtarz i ambona rzeźbione przez Jana Wojtowicza z Przemyśla w l. 1928–30.
Cerkiew greckokatolicka p.w. NP Marii z 1667 r., jeden z najpiękniejszych zabytków budownictwa drewnianego na Podolu. Bożnica z 1627 r. drewniana, na rzucie prostokąta, z przedsionkiem z galerią i gankiem wspartym na słupach, kryta dachem mansardowym. Na ścianach wnętrza malowidła z tekstami modlitw i sentencjami w bogatych obramieniach ornamentalnych. Wystrój snycerski o cechach baroku. Przy bóżnicy był skarbiec, w którym przechowywano złotnicze przedmioty liturgiczne oraz tkaniny (zasłony na Torę).
Wykopany na terenie Kamionki w XIX w. skarb z okresu późnego brązu świadczy o przedhistorycznych kontaktach tych ziem z południem (Węgry).
Czasy obecne. Kościół został zamknięty w 1947 r. i zdewastowany (spalona wieża, rozebrany dach, wybite witraże i szyby okien, wnętrze ogołocone z całego wystroju z wyjątkiem ołtarza głównego i ambony). Przywrócony do kultu w 1989 r. Proboszczem kamioneckim od 1990 r. jest ks. Władysław Derunow. W r. 1996 staraniem ks. Derunowa, do kościoła przeniesiono i uroczyście w nim intronizowano dn. 14. września (święto Podwyższenia Krzyża św.), starą kopię cudownego obrazu Pana Jezusa Milatyńskiego, pochodzącą z katedry lwowskiej, która przez ostatnie 3 lata odbierała kult w kaplicy cmentarnej w pobliskim Streptowie (oryginał obrazu znajduje się od II wojny w Krakowie).
W Kamionce żyje ok. 100 rodzin polskich.
Z Kamionki pochodził Stefan Grabiński (pseud. Stefan Żalny, 1887–1930), literat, doskonały nowelista, znany szczególnie jako autor nowel fantastycznych.
M.T.
 
Rozłucz
Wieś w powiecie turczańskim, wojew. lwowskim, 13 km na płn.-zach. od Turki. Położony wśród gór przedgórza Bieszczadów wschodnich (Góry Turczańskie), w dolinie potoku Rozłucz (lub Jasienica), zamkniętej od płd. górą Rozłucz (933 m n.p.m). We wsi było ok. 200 gospodarstw i ponad 1000 mieszkańców, Polaków i Rusinów. Przez wieś przebiega linia kolejowa i droga ze Lwowa i Sambora do Turki, a dalej przez przełęcz Użocką na Zakarpacie i na Węgry.
Wiadomości historyczne o Rozłuczu są skąpe. Za czasów I Rzeczypospolitej należał do dóbr koronnych „krainy rozłuckiej” w ekonomii samborskiej, ziemi przemyskiej. Zygmunt III Waza nadał Rozłucz rotmistrzowi Prokopowi Nowickiemu za zasługi wojenne. Po śmierci jego synów wieś wróciła do skarbu Korony. August III Sas dał w 1760 r. szlacheckiemu rodzeństwu Franciszkowi i Barbarze Wołczańskim przywilej na wójtowstwo w Rozłuczu.
We wsi zachował się XIX-wieczny kościółek drewniany, zdewastowany, lecz w dobrym stanie technicznym, nie używany (nie ma tam obecnie rzymskich katolików). Drewniana cerkiew, poświęcona w 1876 r.
Rozłucz był w latach międzywojennych popularnym letniskiem i zimowiskiem. Były tu dwie skocznie narciarskie i basen kąpielowy, obecnie zdewastowane. W dolnej części wsi bije źródło solankowe.
M.T.
 
Toki
Położenie. Wieś w powiecie zbaraskim, wojew. tarnopolskim, leżąca na prawym brzegu Zbrucza, w odległości 34 km na wschód od Zbaraża. Liczyła ponad 2000 mieszkańców.
Historia. Do czasu I rozbioru Polski było to przedmieście położonego po obu brzegach Zbrucza, miasteczka Ożohowce (Ożygowce, Orzechowce), którego historia sięga XV w. W 2. poł. XVI w. nabyli je Zbarascy. Pod koniec stulecia książę Janusz Zbaraski zbudował zamek na planie trójkąta z trzema basztami na rogach. Otoczony moczarami Zbrucza, wybudowany na cyplu wyspy połączonej z lądem groblą i mostem zwodzonym, zamek służył nie tylko dla obrony, ale także jako magazyn zaprowiantowania wojsk książęcych podczas wypraw wojennych. W 1631 r. Ożohowce przeszły na własność książąt Wiśniowieckich i pozostawały w ich posiadaniu aż do wygaśnięcia rodu (poł. XVIII w.). W ciągu tego czasu zamek oparł się niejednemu najazdowi, a zdobyty był dwukrotnie: w 1648 r. przez Kozaków i w 1675 r. przez Tatarów. W 1649 r. baszta zamkowego mostu zwodzonego przekształcona zastała na kościół parafialny. Po śmierci ostatniego z Wiśniowieckich Ożohowce przechodziły drogą spadku na Ogińskich, potem Wielhorskich. W 1766 r., cały klucz ożohowiecki sprzedany został Ignacemu Cetnerowi, potem odkupił go Jan Antoni Czarnecki. Pod koniec jego życia I rozbiór Polski (1772) odciął od Ożohowiec przedmieście Toki, które znalazły się w granicach zaboru austriackiego, uznane za odrębną gminę. Po Czarneckich Toki odziedziczyli Matkowscy, następnie były własnością Włodzimierza Dzieduszyckiego, przyrodnika, założyciela Muzeum Dziedzuszyckich we Lwowie. W 1900 r. Toki były własnością Dornbachów.
W Tokach urodził się kardynał Władysław Rubin (1917–1991), później delegat Prymasa Polski d/s emigracji, sekretarz generalny Synodu Biskupów i prefekt rzymskiej Kongregacji Kościołów Wschodnich.
Zabytki. Kościół parafialny z 2. poł. XIX w., zbudowany z materiału pochodzącego z rozbiórki baszty wjazdowej (która od poł. XVII w. aż do tego czasu służyła jako kościół). Obecnie nie ma w Tokach czynnego kościoła rzymskokatolickiego.
Ruiny zamku z XVI/XVII w., rozebranego w XIX w. na materiał budowlany. Ocalałe części murów popadły w ruinę.
M.T.
 
Złoczów
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, położone u podnóża Woroniaków na wys. 162 m n.p.m., przy linii kolejowej Lwów–Tarnopol. W okresie międzywojennym liczba mieszkańców przekroczyła 11 000. Pracowało tam wtedy kilka fabryk: wyrobów metalowych, papierniczych, cukierniczych, octu oraz młyny, tartaki i garbarnie. Od 1880 r. działała drukarnia Ozjasza a później Wilhelma Zukerkandla specjalizująca się w wydawaniu literatury dziecięcej i młodzieżowej (w tym popularnych „bryków”).
Historia. Pierwsze wiadomości o wsi Złoczów, należącej do dóbr królewskich pochodzą z 1. połowy XV w. W 1442 r. Władysław Warneńczyk zapisał na niej 200 grzywien Jerzemu Strumile z Dymoszyna, a rok później 100 grzywien Michałowi z Buczacza. W połowie stulecia Jakub z Sienna spłacił sumy zastawne i Sienińscy stali się panami dziedzicznymi wsi. Stanisław Sieniński w r. 1523 uzyskał u Zygmunta I miejskie prawo magdeburskie dla Złoczowa. Jako ostatni z tej linii rodu sprzedał w 1532 r. miasto wraz z wybudowanym na początku stulecia drewnianym zamkiem Jędrzejowi Górce, kasztelanowi poznańskiemu. Nowy właściciel, ze względu na zubożenie mieszkańców spowodowane częstymi napadami nieprzyjacielskimi, uwolnił Złoczów od wszelkich danin w 1537 r. Górkowie dbali o Złoczów, umocnili zamek i obwarowania miejskie oraz osiedlili w mieście Ormian, którzy ożywili je prowadząc handel i uprawiając sadownictwo. Dla Ormian ufundowali Górkowie kościół dziś już nieistniejący. Syn Jędrzeja, Stanisław Górka, otrzymał dla Złoczowa od Zygmunta Augusta przywilej na jarmark doroczny, a po śmierci Stanisława, dobra złoczowskie odziedziczyła jego siostra, Barbara Czarnkowska. Od Czarnkowskich w 1598 r. nabył je Marek Sobieski, potwierdził on wszystkie nadane poprzez poprzednich właścicieli przywileje i rozpoczął budowę kościoła parafialnego w 1604 r. Budowę ukończył syn, Jakub Sobieski i w 1624 r. erygował i uposażył parafię. W latach 1634–1636 wybudował nowy zamek w płd.-wsch. części miasta, na innym niż dawny miejscu, i ufundował klasztor reformatów.
Jan Sobieski odziedziczywszy po ojcu Złoczów zniszczony w czasie wojen kozackich, odbudował miasto. Lubił też bardzo swoją „złoczowską forteczkę”, gdzie zakładał obozy i skąd wyruszał na wyprawy wojenne. W 1672 r. zamek został po sześciodniowej zażartej obronie opanowany przez armię turecką Kapudana baszy. W 1675 r. Tatarzy dwukrotnie próbowali zdobyć zamek, lecz zdołał go obronić Stanisław Jabłonowski z małą garstką wojska. Już jako król wybudował Jan III na obrzeżu miasta kościół i klasztor bazylianów.
Syn Jana III, królewicz Jakub, ok. 1730 r. sprowadził do Złoczowa pijarów i postawił im kościół i kolegium. W latach 1765–1767 nauczał tam gramatyki ks. Onufry (Andrzej) Kopczyński, późniejszy autor podręcznika gramatyki polskiej, napisanego na polecenie Komisji Edukacji Narodowej. Po śmierci królewicza Jakuba, dobra złoczowske przeszły na jego córkę, Marię Karolinę de Bouillon, od której w 1740 r. odkupił je Michał Kazimirz Radziwiłł „Rybeńko”. Dobra te stały się przedmiotem ostrego zatargu o spuściznę po Sobieskich z Janem Tarłą, od którego królewicz Jakub pożyczył znaczną sumę na nich zahipotekowaną. Na pocz. 1744 r. doszło na tym tle do wojny domowej, zakończonej zdobyciem Złoczowa przez Radziwiłła. W 1772 r. dobra złoczowskie otrzymał Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku” w stanie takiego zadłużenia, że w 1789 r. utracił je na mocy wyroku sądowego. Dostały się wtedy Elżbiecie Sapieżynie. Po zajęciu Złoczowa przez wojska austriackie w 1772 r. przestało obowiązywać prawo magdeburskie. Zniesione zostały klasztory reformatów i pijarów, zamknięte kolegium, a kościoły klasztorne zamienione na magazyny. Miasto zaczęło podupadać, a wielki pożar w 1798 r. dokonał reszty. W 1801 r. Złoczów, oddzielony od poradziwiłłowskiej masy spadkowej, nabył Łukasz Komarnicki herbu Sas, radca apelacyjny ze Lwowa. W rękach Komarnickich miasto pozostało do 1868 r.
Ze Złoczowa pochodził Józef Demetrykiewicz (1869–1940), prehistoryk zajmujący się głównie archeologią pradziejową Małopolski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kusztosz i dyrektor Muzeum Archeologicznego w Krakowie.
W Złoczowie urodził się także ks. biskup Wacław Świerzawski, profesor teologii liturgii i rektor Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, od 1992 r. biskup ordynariusz sandomierski.
Zabytki. Dawny kościół parafialny o renesansowych cechach stylowych, zbudowany w latach 1604–1620, w 1838 r. zamieniono na cerkiew greckokatolicką. W podziemiach znajdują się groby macochy i sióstr króla Jana III. Kościół popijarski, barokowy, z fasadą dwuwieżową (jedna wieża niedokończona) i gmach kolegium, zbudowane w 1731 r. Gdy dawny kościół parafialny oddany został na cerkiew, przeniesiono tu parafię rzymskokatolicką i w 1839 r. rekonsekrowano świątynię p.w. Wniebowzięcia NP Marii. W dzwonnicy umieszczono wówczas dzwon odlany w 1693 r., ufundowany przez Jana III dla kościoła parafialnego.
Cerkiew p.w. św. Mikołaja z końca XVI w., gruntownie odrestaurowana w 1765 r. Cerkiew murowana z poł. XIX w., stojąca na miejscu starej cerkwi drewnianej. Bożnica, jedna ze skromniejszych na terenie Podola. Nagrobki z XVII–XVIII w. na starym cmentarzu.
Zamek wybudowany w latach 1634–1636, przez nieznanego architekta, zgodnie z wymogami ówczesnej sztuki fortyfikacyjnej. Założony na planie czworoboku otoczonego wysokimi wałami, z pięciobocznymi bastionami na narożach. Brama wjazdowa w piętrowym budynku wbudowanym w kurtynę północną. Na kwadratowym dziedzińcu o boku 110 x 110 m, po zachodniej stronie piętrowy pałac mieszkalny w stylu renesansu włoskiego. Przy boku płd. piętrowy pawilon–rotunda z dwoma parterowymi przybudówkami; „pałac chiński”, postawiony przez królewicza Jakuba. W 1834 r. zamek wydzierżawiony został na koszary wojskowe. W 1872 r. nabył go rząd austriacki i przeznaczył na więzienie, którym pozostawał do niedawna. Po 1980 r. przekazany został Lwowskiej Galerii Obrazów i rozpoczęto w nim prace konserwatorskie.
Czasy obecne. Popijarski kościół parafialny czynny był bez przerwy. Długoletnim proboszczem był w nim ks. Jan Cieński, potajemnie konsekrowany na biskupa, co ujawnione zostało dopiero po śmierci ks. Cieńskiego († 1991). Obecnym proboszczem jest ks. Jan Buras, wspomagany przez o. Kamila Dziedzica, bernardyna, i siostry zakonne. W Złoczowie działa Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, zrzeszający ok. 100 osób. Od 1994 r. w szkole nr 1 są klasy polskie.
M.T.