Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Józef Hampel, SPOD TARNOPOLA PRZEZ IRKUCK DO GLIWIC

W indywidualnych losach jednostek bardzo często, szczególnie w przełomowych czasach, odzwierciedlają się – jak w lustrzanym odbiciu – wydarzenia będące treścią dziejów większych zbiorowisk jak rodzina, społeczeństwo, naród. Losy te stają się ponadto świadectwem motywacji postaw i zachowań nie tylko konkretnych osób, ale również środowisk przez nie reprezentowanych. Zdają się to potwierdzać droga życiowa i działalność Eugeniusza Władysława Spittala (1885–1957), jednego z wielu polskich kresowiaków, których wichry dziejowe rozrzucały po różnych zakątkach kraju i świata.
Eugeniusz urodził się w Załoźcach powiatu zborowskiego w rodzinie urzędnika sądowego Tadeusza i Joanny Markwart, córki administratora ­majątku ziemskiego, jako czwarte dziecko spośród dziewięciorga rodzeństwa – Bronisławy, Kazimierza, Henryka, Włodzimierza, Stanisława, Stefanii, Marii i Heleny. Matka poświęciła się wychowaniu tej licznej gromadki. Jej trosce przede wszystkim zawdzięczali wykształcenie oraz wpojenie zasad, jakimi kierowali się w życiu: silne więzi rodzinne, życzliwość wobec ludzi, działalność społeczna, umiłowanie Ojczyzny – cechy tak wyraziste w osobowości Eugeniusza oraz innych przedstawicieli jego rodziny.
Już podczas nauki w gimnazjum tarnopolskim, które ukończył w 1904 roku, organizował tajne kółko „Promienistych” i był jego przewodniczącym. Również w czasie studiów na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego uczestniczył w działaniach kulturalno-oświatowych młodzieży akademickiej. Zetknął się wówczas z Janem Świńskim, przywódcą Polskiego Stronnictwa Ludowego. Został już w 1905 roku jego członkiem i z tym nurtem politycznym związany był do końca swoich dni. Pilnie przy tym studiował, co potwierdzają wyniki składanych kolokwiów, koncentrując się na historii polskiej literatury, kulturze antycznej i językach klasycznych. Uczestniczył w wykładach profesora Karola Hudaczka, jednego z nielicznych wówczas uczonych polskich zajmujących się archeologią, odkrywcy rzymskich cmentarzysk na terenie Galicji, później uczestnika wykopalisk egipskich. Kolokwia ze starożytnego malarstwa i starożytnej sztuki Rzymian zaliczył u niego z postępem celującym. Wyraźny wpływ na jego zainteresowania oraz osobowość wywarły wykłady Profesorów Wilhelma Bruchnalskiego, wybitnego literaturoznawcy, wyroczni na gruncie ówczesnego Lwowa w sprawach polskiego piśmiennictwa, oraz Józefa Kallenbacha i jego ujęcie moralno-patriotycznych treści w twórczości Zygmunta Krasińskiego.
Po ukończeniu w 1908 r. studiów podjął na krótko pracę nauczycielską w III Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie, następnie w I Gimnazjum w Stanisławowie, a od stycznia 1910 w II Gimnazjum w Tarnopolu, gdzie uczył języka polskiego, greki i łaciny. Kontynuował przy tym badania historycznoliterackie uwieńczone pracą Anhellizm w „Ostatnim” Zygmunta Krasińskiego, zamieszczoną w Księdze Pamiątkowej ku uczczeniu setnej rocznicy urodzin Krasińskiego, opublikowanej we Lwowie w 1912 roku. Nadal też silnie angażował się w działalność społeczno-polityczną na terenie powiatu tamopolskiego w pracach ruchu ludowego (po rozłamie w PSL odszedł od Stapińskiego i związał się z PSL „Piast”), w Towarzystwie Kółek Rolniczych oraz Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół” w Tarnopolu i rodzinnych Załoźcach, co powodowało niejednokrotnie konflikty z władzami administracyjnymi.
Burzliwe losy stały się udziałem Eugeniusza Spittała w latach I wojny światowej, podobnie jak wielu tych, którzy wówczas sprawę odzyskania niepodległości przez Polskę ­uznali za najważniejsze zadanie. Z tą myślą podjął działalność w utworzonym w Tarnopolu przez Włodzimierza Lenkiewicza tajnym Stowarzyszeniu Polskim. Po zajęciu przez Rosjan Galicji został w 1916 r. aresztowany i jako jeniec cywilny wywieziony w głąb Rosji i osiedlony ostatecznie w Irkucku. Od początku pobytu podjął tam pracę w Komitecie Polskim oraz Towarzystwie Pomocy Ofiarom Wojny, organizując pomoc materialną i żywnościową dla polskich zesłańców w okręgu irkuckim, nawiązując w tym celu również kontakty z Polonią w Stanach Zjednoczonych. Po rewolucji 1917r. w Rosji pełnił funkcję prezesa Rady Wygnańczej i wiceprezesa Polskiej Gminy w Irkucku. Włączył się też w prace nad organizacją Polskiego Gimnazjum Realnego Koedukacyjnego w Irkucku, w którym pracował jako nauczyciel, a od lutego 1920 r. jego dyrektor. Wkrótce jednak, po przejęciu Irkucka przez władze sowieckie, w czerwcu tego roku został zesłany na roboty przymusowe, gdzie zachorował na tyfus. Do Irkucka powrócił dopiero w lutym 1921, by w sierpniu na mocy polsko-radzieckiej umowy repatriacyjnej uzyskać zgodę na powrót do kraju.
Wrócił do Tarnopola podejmując pracę nauczycielską w II Gimnazjum Męskim oraz bardzo żywą działalność w ruchu ludowym. Przez lata był stałym korespondentem tygodnika „Piast” z powiatu tarnopolskiego, organizatorem struktur Stronnictwa w powiecie i województwie. Zamieszczał w tym piśmie sprawozdania z ruchu organizacyjnego, artykuły o tematyce literackiej, brał udział w wiecach i zgromadzeniach chłopskich, często jako prelegent i mówca. Nadal uczestniczył w pracach TG „Sokół” w Tarnopolu, pełniąc funkcję jego prezesa w Podolskim Towarzystwie Nauk i Towarzystwie Szkoły Ludowej. Dokonania te legły z pewnością u źródeł wystawienia Spittała na liście PSL Piast w wyborach do Sejmu w 1922 r. z powiatu tarnopolskiego, gdzie lista ta uzyskała najwięcej głosów spośród wszystkich ugrupowań. Piastując mandat do 1927 r. szczególną uwagę przykładał do działalności poselskiej wśród wyborców, przede wszystkim wiejskich. W ich sprawach też najczęściej zgłaszał interpelacje. Za wystąpienie po przewrocie majowym, w którym zarzucił J. Piłsudskiemu złamanie konstytucji, mimo iż powinien stać na jej straży, naraził się na szykany i przeniesienie po wygaśnięciu mandatu poselskiego na krótko do gimnazjum w Brześciu. Najprawdopodobniej tylko interwencja spowinowaconego płk. Jerzego Błeszyńskiego uchroniła go od poważniejszych konsekwencji. Nie zaprzestał jednak działalności politycznej, którą kontynuował również od 1931 r. w Stronnictwie Ludowym. Należał do współorganizatorów strajku chłopskiego w 1937 roku w województwie tarnopolskim, ciesząc się wśród chłopów dużym zaufaniem. Świadczy o tym skuteczne pośrednictwo między maszerującymi na zakazany obchód racławicki w kwietniu 1937 roku chłopami powiatu buczackiego a władzami, które zagroziły użyciem siły.
Wydarzenia wojenne 1939 r., wkroczenie na tereny Rzeczypospolitej wojsk radzieckich, obawy przed aresztowaniem, zmusiły Eugeniusza do wyjazdu. Najpierw udał się do Lwowa, a następnie pod zmienionym nazwiskiem Spitlak, w czym pomogła mu rodzina mieszkająca w powiecie strzyżowskim, do Krakowa. Utracił przy tym cały dorobek życia, w tym bogatą bibliotekę i cenną kolekcję dzieł sztuki. Zamieszkał w Krakowie w domu profesora Leona Marchlewskiego, byłego rektora UJ, działacza i senatora Stronnictwa Ludowego, a w czasie okupacji współorganizatora Sekcji Szkolnictwa Wyższego Okręgowej Komisji Oświaty i Kultury Ruchu Ludowego. Nie ominęły go codzienne trudności okupacyjnego życia, które pomagał mu przetrwać brat Stanisław z Podhajczyk, wspierając go w miarę możliwości paczkami żywnościowymi i gotówką.
Koniec wojny zastał Spittala w Krakowie, gdzie podjął pracę nauczycielską i równocześnie włączył się w działalność PSL, mając nadzieję – jak wielu – że można będzie w zaistniałych warunkach budować demokratyczną Polskę. Dał temu wyraz między innymi w opublikowanym na łamach czasopisma „Wieś i Państwo” (R. 3), sprawozdaniu ze styczniowego Kongresu Stronnictwa w 1946 roku, którego był uczestnikiem. Po przeprowadzeniu się w roku 1946 do Gliwic, gdzie zatrudniony został w Państwowym Gimnazjum Żeńskim (w pobliskim Bojkowie osiedliły się jego siostry), włączył się w kampanię wyborczą PSL do Sejmu Ustawodawczego. Po przemówieniu przedwyborczym w Rudzie Śląskiej został w styczniu 1947 r. aresztowany przez UB i przetrzymywany w więzieniu do 2 maja. Po zwolnieniu wrócił do pracy nauczycielskiej, pozostając pod dyskretną opieką władz bezpieczeństwa, które jeszcze po 1956 roku prowadziły dochodzenie w sprawie Spitlala. Mimo długotrwałej choroby, przebytych w latach 50. dwóch operacji, utrzymywał rozległe kontakty osobiste i korespondencyjne z przyjaciółmi oraz byłymi wychowankami, którzy zwracali się niejednokrotnie z prośbami o radę i pomoc do swojego Profesora. Zmarł 25 października 1957 r. w Gliwicach. Na cmentarz w Bojkowie, zgodnie z wyrażonym życzeniem, wieziony był drabiniastym wozem w asyście chłopskich banderii.
Pogrzeb E. Spittala – trumna wieziona zgodnie

JÓZEF HAMPEL, doktor, st. wykładowca w Instytucie Historii Akademii Pedagogicznej w Krakowie