Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

BIELOSKO / HOŁOSKO WIELKIE i MAŁE / KASTELÓWKA / KLEPARÓW / LWÓW (rozwój i ustrój) / PERSENKÓWKA / SNOPKÓW / ZAMARSTYNÓW / ZBOISKA / ŻELAZNA WODA

BIELOSKO
Folwark za rogatką Zieloną, przy drodze Sichowskiej pod Lwowem (współcześnie ul. Zielona), wcześniej zwany Belloskie, od nazwiska Tomasza Belli, rajcy miasta z końca XVII w., właściciela tej posiadłości. Na przełomie XIX/XX w. był w rękach rodziny Herzmanków, a następnie własnością ks. Wandy Czartoryskiej, która ofiarowała go na rzecz Szkoły Gospodarczej w sąsiednim Snopkowie. Nazwa Bielosko w latach międzywojennych była już zapomniana. (A.C.)

HOŁOSKO WIELKIE i MAŁE
Wsie podmiejskie, pierwsza położona o 4 km, druga o 3 km na płn. od Lwowa. Sąsiadują od wsch. i płd. z Kleparowem i Zamarstynowem (oba zob.), od płn. z Brzuchowicami (zob. CL 3/96), od zach. z Rzęsną Polską. Przepływająca tędy Pełtew włącza obszar obu wsi do dorzecza Wisły. Od strony płn. wznoszą się wzgórza (360 m n.p.m.), należące już do Roztocza.
Początek Hołoska W. dało założenie w 1402 r. przez Piotra Zimmermanna folwarku na podmiejskim uroczysku (nazwa figuruje już w aktach sądowych z 1413 r.). Katarzyna z Zimmermannów scedowała folwark na rzecz swego męża Januszka, poborcy podymnego. Z czasem powstała tu osada. W 1422 Jan Zimmermann założył w sąsiedztwie drugi folwark, nazwany Hołosko Małe. W 1470 r. rada m. Lwowa zezwoliła mieszczaninowi Janowi Hanelowi na sprowadzenie na teren Hołoska osadników, którzy mieli wpłacać czynsz do kasy miejskiej.
Później, już w w. XVI, obie wsie należały do rodziny Szymonowiczów, krewnych poety Szymona Szymonowicza (Szymonowica), pierwszego sielankopisarza polskiego. W latach 1610 i 1615 ławnicy lwowscy zakupili tereny w Hołosku W. i M., by pobudować sobie dworki. Część dochodów z tych posiadłości zasilała kasę miejską. W 2. poł. XIX w. własność większa w Hołosku należała do m. Lwowa. Na pocz. XX w., wykorzystując tamtejszy mikroklimat, który Hołosko zawdzięczało okolicznym lasom szpilkowym, założono tam sanatorium dla chorych na płuca. (M.T.)

KASTELÓWKA
Obszar w płd.zach. części Lwowa, rozciągający się wzdłuż potoku i drogi (współcześnie ulicy) Wuleckiej w kierunku płn.zach. (naprzeciw wzgórz Wuleckich), wraz z wysoką skarpą i ponad nią, aż do drogi Krzyżowej (później ul. A. Potockiego), ograniczony późniejszymi ulicami Lenartowicza i Issakowicza. Nazwa (zapomniana w latach międzywojennych) pochodziła od mieszczańskiej rodziny Castellich, przybyłej do Lwowa w XVII w. z Włoch, która miała tam swoją posiadłość. Osią tego obszaru jest ul. Nabielaka (nazwa nadana w 1895 r.), której nieprosty przebieg powtarza dawny układ dróg w obrębie posiadłości. (A.C.)

KLEPARÓW
Niegdyś wieś podmiejska, położona na płn. zach. od Lwowa, sąsiadująca od strony płn. z Hołoskiem Małym (zob.), od płd.zach. z Biłohorszczem, a od zach. z Rzęsną Polską. Na obszarze Kleparowa wznosi się Kortumowa Góra (379 m n.p.m.). Od średniowiecza była własnością gminy m. Lwowa, wzmiankowana w 1419 r. Nazwa pochodzi od folwarku Klopperhof, założonego w 1430 r. przez Andrzeja Kloppera, lwowskiego bankiera i kupca. W XVI w. uprawiano tu winnice, o czym wspominają akta miejskie, gdyż tutejsze winnice i blichy przynosiły znaczne dochody, które rajcy miejscy obracali wyłącznie na swoją korzyść. W nowszych czasach uprawiano tu słynne czerechy kleparowskie, gatunek którego zalety docenili ogrodnicy niemieccy, zaprowadzając go u siebie. Na pocz. XX w. większość mieszkańców porzuciła sadownictwo na rzecz bardziej intratnej murarki.
W 1880 r. Kleparów liczył ponad 1000 mieszkańców, dla których parafią był nieodległy kościół św. Anny przy ul. Gródeckiej we Lwowie, a dla grekokatolików cerkiew św. Jura.
Na Górze Kortumowej (nazwa pochodzi od dawnego właściciela posiadłości, hr. Kortuma), zwanej też Górą Stracenia, w 1846 r. zostali powieszeni działacze narodowi Teofil Wiśniowski i Józef Kapuściński. Pod koniec XIX w. powstał tam poświęcony im pomnik, dzieło rzeźbiarza lwowskiego J. Markowskiego (zarazem autora pomników J. Kilińskiego i B. Głowackiego we Lwowie). Na Kleparowie znajduje się monumentalny Dom Inwalidów (rzeźby, które go zdobiły, wykonali C. Godebski i A. Perier). Był też browar i duże kąpielisko wojskowe. W 1942 r. Niemcy utworzyli tu obóz dla Żydów.
Nazwa Kleparowa, podobnie jak Łyczakowa lub Zamarstynowa, wiąże się z lwowskim miejskim i przedmiejskim folklorem. (M.T.)


LWÓW (rozwój i ustrój)
Osada, związana z postaciami książąt halickich Daniela i Lwa, została założona ok. 2. połowy XIII w. Dotychczasową ich stolicą był Halicz nad Dniestrem, ten jednak, nękany przez napierających nieustannie Tatarów, okazał się miejscem niemożliwym do pełnienia funkcji siedziby władcy i jego otoczenia. Znaleziono wówczas – w okolicy słabo zaludnionej – trudno wtedy dostępne, lecz strategicznie korzystne miejsce, odpowiednie do założenia nowej siedziby książęcej.
Nie jest to jeszcze w pełni naukowo uzasadnione, istnieją atoli logiczne poszlaki, iż miejsce wybrane przez Daniela nie było dziewicze, lecz że istniała tam osada od dawna. Jej mieszkańcy byli zapewne Lędzianami – należeli do plemienia zachodniosłowiańskiego (pokrewnego Wiślanom i Polanom), które zaludniało południowo-wschodnie rubieże państwa Mieszka i jego poprzedników, zaanektowane z końcem X wieku przez księcia kijowskiego Włodzimierza. Świadczy o tym zapis w kronice Nestora, który mówi o zabraniu Lachom ich grodów w 981 roku. Dotyczy to terytorium tzw. Grodów Czerwieńskich, na których dopiero po niemal trzech wiekach powstanie Lwów księcia Daniela.
Miasto – w rozumieniu większego skupiska ludności, które istniało, gdy objął je w latach 1340–49 król Kazimierz Wielki – było raczej osadą, powstałą samorzutnie wokół nowej siedziby książęcej i nie miała wyglądu miejskiego. Składała się z luźno pobudowanych drewnianych domków, rozrzuconych bezplanowo (jak inne miasta ruskie), wśród zarośli, łąk i upraw. Zabudowa ta tworzyła trzy „dzielnice” – ruską, niemiecką (zasiedloną przez przybyszów ze Śląska) i ormiańską. Murowane były przypuszczalnie tylko budynek mieszkalny księcia i cerkiew dworska św. Mikołaja, otoczone murem. Każda z wymienionych nacji rządziła się oddzielnie, przy czym Niemcy posługiwali się prawem magdeburskim a własny samorząd mieli również Ormianie, oparty na zasadach, przyniesionych z ojczystej Armenii. Natomiast Rusini podlegali bezpośredniej władzy (dość samowolnej) księcia i jego urzędników, dopiero od XII w. znaczenia zaczęli nabierać bojarzy.
Lwów stał się miastem w pełnym tego słowa rozumieniu dopiero wtedy, gdy założono go i zbudowano na nowo – wg planu regulacyjnego, zgodnie z poziomem cywilizacyjnym zachodniej Europy tamtej epoki. Podstawą był przywilej lokacyjny, oparty na stosowanym ówcześnie w Polsce prawie magdeburskim, określającym strukturę władzy administracyjnej i sądowniczej miasta, jej obowiązki i prawa, a także uporządkowany kształt urbanistyczny, przyjęty w średniowieczu (a i później) w całej Polsce. Kształt ten polegał na szachownicowym układzie ulic, z rynkiem pośrodku i kościołem parafialnym w pobliżu. Rynek był miejscem, na którym wznoszono ratusz i inne obiekty ogólnomiejskie oraz handlowe (np. sukiennice), służył też do funkcji targowych. Miasto było otoczone murami (bardziej lub mniej rozbudowanymi, w zależności od znaczenia miasta, jego położenia i zasobności).
Kazimierzowski Lwów powstał na nowym miejscu, na południe od ruskiej osady. Jego wymiary poziome wyniosły średnio 550 x 550 m (plan miał w istocie formę trapezową), a powierzchnia w obrębie murów 21 ha (dla porównania: Kraków 56 ha), w tym niespełna 2 ha zajmuje rynek. Miasto zostało otoczone podwójną linią murów z 17 basztami, dwoma bramami (Krakowską po stronie płn. i Halicką po płd.) i dwoma furtami (później zwanymi bosacką – od wsch. i jezuicką od zach.) oraz fosą, przy czym po stronie zachodniej tworzyła ją rzeczka Pełtew. Płn.zach. naroże zajmował Niski Zamek (Wysoki Zamek wznosił się na górze po płn. stronie miasta), a do naroża płd.wsch. przytykał osobno ufortyfikowany klasztor Bernardynów. Budynki publiczne, kościoły i kamienice mieszkalne były murowane.
Tak założone miasto stanowiło niepodzielną całość, zarządzaną – w myśl prawa magdeburskiego – przez samorząd. Władzę administracyjną pełniła wybierana corocznie rada miejska, która wyznaczała burmistrza. Władzę sądowniczą spełniał wybieralny wójt z ławnikami. Przedstawicielem króla był starosta, który jedynie zatwierdzał wybranych radnych i urzędników, sprawował władzę na przedmieściu (dawnym mieście) ruskim oraz zarządzał dobrami królewskimi w całej prowincji. Struktura ta ulegała ewolucji w ciągu następujących dziesięcioleci i wieków, aż do I rozbioru Polski.
Z czasem zaczęły się tworzyć obok miasta przedmieścia. Po stronie płn. było to przedmieście Krakowskie (inaczej Zamkowe – na miejscu dawnej osady ruskiej), po stronie płd. przedmieście Halickie. Wokół całego miasta potworzyły się inne jeszcze przedmieścia: Łyczaków, Kleparów, Janowskie, Żółkiewskie, Zamarstynów, Gliniańskie, Na Bajkach, zasiedlone głównie przez rzemieślników, oraz – od XVII w. – kilkadziesiąt jurydyk magnackich (m.in. Chorążczyzna, Sieniawszczyzna, Sobieszczyzna, Jabłonowszczyzna). W bezpośrednim sąsiedztwie Lwowa nie było pierwotnie wsi, miasto bowiem powstało na terenie słabo zaludnionym. Wsie w okolicy powstawały od XIV–XV wieku (Sokolniki, Zubrza, Sichów, Winniki, Biłka, Zboiska, Malechów, Rzęsna i inne).
W 1433 r. Lwów stał się stolicą województwa, które obejmowało ziemie: lwowską, przemyską, halicką i sanocką, później także trembowelską. W tym czasie miasto z przedmieściami liczyło 8–10 tys. mieszkańców (dla porównania: Kraków 12 tys.).
W r.1772, w wyniku I zaboru, cała Małopolska (na razie bez Krakowa) została przyłączona do państwa austriackiego. Lwów, jako największe już wtedy miasto tej części kraju (z przedmieściami liczył 25–30 tys. mieszk.) stał się stolicą nowo utworzonej prowincji austriackiej pod nazwą Galicji i Lodomerii. Na jej czele postawiono gubernatora (do pomocy miał urząd zwany gubernium) i podzielono na 18 obwodów (do r. 1848), na których czele stali starostowie (po niem. Kreishauptman). W r. 1775 Austriacy powołali w Galicji Sejm Stanowy, w którym zasiadali przedstawiciele duchowieństwa, magnatów, szlachty i mieszczan. Sejm ten nie odgrywał w praktyce większej roli. We Lwowie ustanowiono magistrat z burmistrzem, wiceburmistrzem i 16 radcami. Miasto podzielono na 5 dzielnic:
I. (przedmieście) Halickie,
II. Grodeckie,
III. Żółkiewskie
IV. Łyczakowskie   
oraz (bez numeru)
Śródmieście, pokrywające się ze starym miastem, którego mury zostały przez Austriaków zburzone. W r. 1830 liczył Lwów ok. 55 tys. mieszkańców, w 1870 – ok. 90 tys.
Niekorzystne dla Austrii wydarzenia w Europie po 1848 r. (zob. CL S/98) zmusiły ją do udzielenia krajom, wchodzącym w jej skład, autonomii, a samo państwo przybrało nazwę Austro-Węgier. Autonomia Galicji ustalała się sukcesywnie w latach 60. XIX w. W myśl nowej konstytucji państwa, Galicja w 1861 r. uzyskała własny Sejm Krajowy oraz organ wykonawczy – Wydział Krajowy. Władzę cesarską reprezentował odtąd namiestnik (po niem. Statthalter), mianowany przez władze wiedeńskie (zawsze Polak, podczas gdy gubernatorami byli dotąd Austriacy). Na czele Wydziału Krajowego stał marszałek krajowy (też zawsze Polak). Językiem urzędowym od 1869 r. stał się polski, spolszczono szkolnictwo i wyższe uczelnie. We Lwowie burmistrza zastąpił prezydent miasta, liczbę wiceprezydentów zwiększono do trzech (zwyczajowo jednymi z nich byli Rusin i Żyd).
W okresie autonomicznym Lwów rozwinął się w nowoczesne miasto. Jego powierzchnia wzrosła do prawie 32 km2 (= 3200 ha, był pięciokrotnie rozleglejszy od ówczesnego Krakowa). Liczba ludności w r.1880 przekroczyła 100 tys., a z początkiem XX w. 160 tysięcy.
W Polsce Odrodzonej powstał tzw. Wielki Lwów, powiększony o okoliczne gminy: Kleparów, Zamarstynów, Zniesienie, Hołosko Wielkie i Małe, Zboiska, części Rzęsny Polskiej, Kozielnik, Kulparkowa, Krzywczyc, Lesienic, Laszek Murowanych. Utworzono nową dzielnicę VI. Nowy Świat (z części dzielnic I i II; nr V. przydano Śródmieściu).
Liczba ludności miasta Lwowa wynosiła w 1939 r. ok. 360 tysięcy, w tym język polski jako ojczysty deklarowało 63,5%, ruski (ukraiński) 11%, żydowski (jidisz) i hebrajski 24%, a pozostałe półtora procent – inne (wg danych z 1931 r.).
Po I wojnie Małopolska-Galicja została podzielona na 4 województwa: krakowskie (obejmujące Małopolskę zachodnią), lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie (trzy ostatnie pokrywały się z Małopolską środkową i wschodnią). W latach międzywojennych ustrój miasta Lwowa i innych miast, a także powiatów, nie różnił się zasadniczo od wypracowanego w latach autonomii galicyjskiej. (A.C.)

Literatura:
F. Papee, Historia M. Lwowa,
Lwów 1924
L. Podhorodecki, Dzieje Lwowa, Warszawa 1993
S. Grodziski,
W królestwie Galicji i Lodomerii, Kraków 1976.
K.K. Pawłowski, Narodziny miasta nowoczesnego, [w:] Sztuka 2 połowy XIX w, Warszawa 1973.
J. Gieryński, Lwów nie znany,
Lwów 1938.
F. Barański, Przewodnik po Lwowie, Lwów 1902.


PERSENKÓWKA
Część Kulparkowa, położona na płd. od Lwowa, po wsch. stronie drogi stryjskiej, stacja kolejowa na linii Lwów-Stanisławów. Persenkówka wchodziła w obręb miasta, zakreślony przy pierwszym nadaniu. Pierwotnie dzierżawił ją mieszczanim Kosner, od którego wzięła nazwę Kosnerówka, a warunkiem dzierżawy, oprócz spłaty czynszu, był udział w obronie granic miejskich. Po wygaśnięciu rodziny Kosnerów, folwark przeszedł w posiadanie Stanisława Dąbrowskiego, a po nim innych właścicieli, których nazwisk nie znamy. W 1687 r. zakupił go kupiec lwowski Jakub Persing i zmienił dotychczasową nazwę na Persenkówkę. W XIX w. był znowu własnością miejską i na jego terenie zbudowano elektrownię miejską.
Persenkówka była terenem zaciętych walk podczas obrony Lwowa w 1918 r. Dla ich upamiętnienia wzniesiono tam (dziś nieistniejący) pomnik projektu Rudolfa Indrucha. W okresie międzywojennym powstał tam także tor wyścigów konnych im. F. Jurkiewicza, drugi co do rangi po torze służewieckim w Warszawie, i uważany za jeden z najładniejszych w Polsce. W pobliżu, na Jałowcu był drugi tor, gdzie odbywały się zawody organizowane przez 14. pułk Ułanów Jazłowieckich. (A.C.)

SNOPKÓW
Obszar położony w płd. wsch. części Lwowa, w lesistej dolinie Pełtwi (blisko jej źródeł), otoczony od zach. i płd. Żelazną Wodą (zob.), Zofiówką, Krasuczynem i Bieloskiem (zob.), a od płn.wsch. drogą Sichowską (późniejszą ul. Zieloną). Niegdyś folwark, założony w XVII w. przez lwowską rodzinę mieszczańską o nazwisku Snopek. Na przełomie XIX/XX w. należał do Janiny Karłowiczównej, która część gruntów majątku przekazała na założenie uczelni gospodarczej dla panien (późniejszego Instytutu Gospodarczego Kształcenia Kobiet jej imienia). W latach po II wojnie główny budynek został przebudowany (architektonicznie zniekształcony) i obecnie należy do uniwersytetu. (A.C.)

ZAMARSTYNÓW
Niegdyś wieś podmiejska, a w okresie międzywojennym przedmiejska dzielnica w płn. części Lwowa, sąsiadująca od płn. i zach. z Hołoskiem (zob.), od wsch. ze Zboiskami (zob.). Przez płn. część jej obszaru przepływa Pełtew. Na podmokłych niegdyś terenach znajdowały się torfowiska. W 1890 r. Zamarstynów liczył 3415 mieszkańców, w tym 3257 Polaków i 44 Rusinów. Ludność rzym.kat. należała do parafii św. Marcina we Lwowie, a gr.kat. do parafii w Hołosku.
Nazwa Zamarstynowa pochodzi od folwarku Sommersteinhoff, założonego w 1423 r. przez lwowskiego patrycjusza Jana Sommersteina, na wykupionych od miasta 12 łanach gruntu. W XVI w. miasto zastawiło wieś u mieszczanina Sebalda Wurcela, który zbankrutowawszy dał ją w 1567 r. w zastaw Mikołajowi Sieniawskiemu. Po długich pertraktacjach z Sieniawskim powróciła w 1615 r. w posiadanie miasta. Później przez krótki czas należała do mieszczanina lwowskiego Dąbrowskiego. Następnie nabył ją Stanisław Szembek. W 1695 r. napadli na wieś Tatarzy, paląc m.in. dwór i gumno Dominika Wilaka, rajcy lwowskiego.
Zamarstynów od dawna nie cieszył się dobrą sławą, o czym mówią kroniki lwowskie. Był widownią częstych i ostrych konfliktów między miastem a dzierżawcami. W 1604 r. wybuchł tam nawet otwarty bunt chłopski pod wodzą Stanisława Stachyry.
W ostatnim stuleciu na Zamarstynowie wg Przewodnika M. Orłowicza najchętniej mieszkały indywidua mające we Lwowie zakazany pobyt. Równocześnie był Zamarstynów jedną z tych dzielnic, które tworzyły oryginalny folklor miejski i przedmiejski Lwowa. (M.T.)
   
ZBOISKA
Wieś podmiejska, 4 km na płn.wsch. od
Lwowa. Od strony zach. sąsiaduje z Zamarstynowem (zob.), od płn.wsch. z Malechowem. Przez płd. część wsi przepływa Pełtew. Z końcem XIX w. liczyła ok. 800 mieszkańców, w tym ponad połowę Polaków. We wsi był młyn i destylarnia nafty.
Pierwszą wiadomość o Zboiskach przynosi dokument z 1395 r., w którym rajcy lwowscy potwierdzili oddanie w zarząd kołodziejowi Ulrykowi młyna w Zboiskach, podarowanego przez żonę comesa Annę lwowskiemu kościołowi parafialnemu NP Marii. W 1395 r. arcybiskup halicki Jakub (bł. Jakub Strepa lub Strzemię) zwrócił ów młyn rajcom lwowskim, a wkrótce potem odzyskał go dla kościoła parafialnego proboszcz Jan Rusin (wyrok w sporze toczonym w Krakowie zatwierdził papież Bonifacy IX).
Następna wiadomość o tej wsi dotyczy sporu między miastem Lwowem a Piotrem Odnowskim, właścicielem tej wsi, o drogę ze Zboisk do Lwowa. W 1571 r. Mikołaj Herburt, starosta lwowski, nadał Piotrowi i Annie Dunajewskim pole koło Zboisk. W 1684 r. oddał karczmę w Zboiskach w arendę Moszkowi Kielmanowiczowi. W 1737 r. wojewodzina Joanna Jabłonowska wykupiła Zboiska z rąk stolnikowej halickiej, Rozwadowskiej.
Po rozbiorach istniała w Zboiskach gospoda uczęszczana przez zmieszkałych we Lwowie Niemców i Austriaków. Przechowywano w niej oprawioną w srebro kulę kręgielną, którą własnoręcznie potoczył cesarz Józef II.
W 2. poł. XIX w. właścicielem własności większej w Zboiskach był ks. Kalikst Poniński. W 1907 r. wybudowano drewniany kościół pw. MB Nieustającej Pomocy. Zamknięty po wojnie, został na nowo otwarty z końcem 1992 r. Odremontowany staraniem księży zmartwychwstańców, gromadzi na nabożeństwach ok. 100 osób, a obsługują go ks. Andrzej Jagiełka i ks. Dariusz Szczeciński. W projekcie jest budowa nowego murowanego kościoła. (M.T.)


ŻELAZNA WODA
Obszerna, lesista kotlina w płd. części Lwowa, opadająca od Zofiówki na płd.wsch. w kierunku Snopkowa i górnego odcinka Pełtwi. U dołu kotliny znajdował się mały staw ze źródłami wody żelazistej. W 1905 r. założono tu park o nazwie Żelazna Woda, a w latach międzywojennych staw przebudowano na basen kąpielowy. Po stronie płd. na górującym nad Żelazną Wodą płaskowzgórzu zbudowano w latach 30. osiedle willowe pn. Nowy Lwów. (A.C.)