Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Józef Szocki, WIKTOR BAWOROWSKI

Wiktor Baworowski urodził się w Kołtowie koło Brodów, jako syn Józefa, żołnierza napoleońskiego, który służył razem z Aleksandrem Fredrą, walczył nad Berezyną i był odznaczony krzyżem Virtuti Militari, oraz Felicji ze Starzeńskich. W 1847 r. zbliżył się do poety Jana Nepomucena Kamińskiego i pod jego kierunkiem zapoznał się z językiem i stylistyką polską (do tej pory był kształcony w języku niemieckim). W r.1848, po ukończeniu studiów uniwersyteckich, pracował w Namiestnictwie we Lwowie.
W tym okresie rozpoczął swą samodzielną twórczość literacką. Pisał treny i bajki wzorowane na Krasickim. Tłumaczył na język polski utwory Racine’a, Goethego, Schillera i Burgera. Przetłumaczył epopeję romantyczną Wielanda „Oberon”, którą wydał we Lwowie w 1853 r.
Mając około trzydziestu lat zaczął gromadzić zbiory – najpierw w Myszkowicach pod Tarnopolem, potem we Lwowie. Po objęciu schedy po ojcu, z pasją zabrał się do kolekcjonowania zabytków piśmiennictwa i sztuki polskiej. W liście do księdza przeora Sadoka Barącza podkreślał: – Zamierzam utworzyć zakład naukowy i narodowy na wzór Z. Ossolińskich, w połączeniu z ordynacją familijną. Gmach na rogu ulicy Lipowej (później Ujejskiego) i Sykstuskiej we Lwowie, odziedziczony po ojcu w 1854 r., stał się siedzibą zbiorów, przeniesionych z Myszkowic i miejscem nabywanych stale zabytków.
W okresie 1855–60 Baworowski zakupił wiele książek i innych dokumentów. Od Ambrożego Grabowskiego – historyka, księgarza i antykwariusza, nabył 300 rękopisów, w tym cracoviensia z XV-XVIII w., stanowiące źródło do dziejów Polski w zakresie prawodawstwa. Również od Kazimierza Stronczyńskiego – archeologa, numizmatyka, przyrodnika – otrzymał 130 rękopisów, w tym z XII wieku: Vita Gregorii Papae i Vita Caroli Magnis, biblie z XIII i XIV wieku, z XV w. niemiecką Kronikę Hagena, rękopis Kroniki Kadłubka, dzieła Długosza, Wapowskiego, cenne rękopisy dotyczące historii prawa w dawnej Polsce, ogłoszone przez Antoniego Helcla i Bolesława Ulanowskiego.
W 1855 r. kupił zbiory z biblioteki Aleksandra i Kazimierza Stadnickich ze Żmigrodu. Były to dzieła przeważnie historyczne i filozoficzne z końca XVIII i pocz. XIX w. (slavica, cenne polonica i rękopisy). Ponieważ w ich składzie znajdowały się zbiory (druki i rękopisy) Ewarysta i Józefa Kuropatnickich, stąd stały się one też własnością Baworowskiego. Dotyczyły konfederacji barskiej i Targowicy. Zdobył także 60 rękopisów Alojzego Osińskiego – członka Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, profesora Liceum Krzemienieckiego i rektora Akademii Duchownej w Wilnie. Znajdowały się wśród nich prace o P. Skardze, T. Czackim, słowniki Autorowie polscy i Bogactwa mowy polskiej w 14 tomach, listy Śniadeckiego, Kołłątaja i in.
Dionizy Zubrzycki – historyk, archiwista, kierownik drukarni Instytutu Stauropigialnego, kronikarz miasta Lwowa – przekazał w 1858 r. swoją bibliotekę Baworowskiemu. Zawierała ona ok. 500 książek i broszur, dotyczących historii Rusi i literatury słowiańskiej., rękopisy, między innymi dokumenty z XII wieku, diariusze, zbiory kazań i ewangelie z XV–XVI w., a także Kronikę Bractwa Stauropigialnego autorstwa darczyńcy.
Biblioteka Baworowskich we Lwowie
Sporo rękopisów i druków (m.in. przekłady Piotra Kochanowskiego Jerozolima wyzwolona i Orland szalony) Baworowski nabył od Leona Dembowskiego z Klimuntowic. Trafiły do jego zbiorów prace sanskrytologa Walentego Skorochód Majewskiego, Adolfa Łączyńskiego (literatura francuska).
Szczególnie różnorodne dokumenty biblioteczne trafiły do rąk Baworowskiego w 1852 r. od Aleksandra Batowskiego: kilka tysięcy druków, kolekcja czasopism emigracyjnych, ponad 100 rękopisów, wiele rycin dotyczących historii Polski, polonica z XVI i XVII w. z zakresu historii teologii, prawa polskiego i dawnej literatury polskiej. Doszły do tego jeszcze takie nabytki od Batowskiego, jak sporządzony przez niego kartkowy katalog rękopisów Biblioteki Zakładu Ossolińskich z wypisem treści i objaśnieniami, ponadto exlibrisy, bilety wizytowe, etykietki kupieckie, medaliki religijne, obrazki święte i in., a także znajdująca się wśród tych zbiorów kolekcja Konstantego Macewicza: portrety królów, wodzów, wybitnych Polaków.
W latach pięćdziesiątych Baworowski utworzył bibliotekę, której księgozbiór stale rósł właśnie dzięki tej pasji. Testamentem z 17 maja 1881 r. przekazał ją wraz ze zbiorami i 8 tysiącami mórg ziemi na własność kraju Galicji i Lodomerii, celem utworzenia fundacji.
Po 1890 roku zaczął szwankować na wzroku i groziła mu całkowita ślepota. Fakt ten był najważnieszą przyczyną samobójczej jego śmierci 3 XII 1894 r.
W okresie do 1894 r. księgozbiór Baworowskiego urósł do 15 571 tomów druków, 1800 rękopisów, 110 dyplomów i 10 tys. rycin. Jego profil był humanistyczny, gdyż przeważały dzieła z zakresu historii Polski, prawoznawstwa, religii, literatury pięknej – polskiej i słowiańskiej. Henryk Szmitt, zatrudniony przez Baworowskiego jako bibliotekarz przy zbiorach, podzielił je na następujące działy (nazwane oddziałami): 1. dziejowy, 2. filologiczny, 2a. literatury, 3. nauk ścisłych, 3a. teologiczny, 4. rękopisów, 5. rycin, grafiki, 6. obcy.
Jeżeli chodzi o pierwszy dział, zwany tu oddziałem dziejowym – zawierał całość kronik i historiografii od Galla do Naruszewicza, dużą kolekcję herbarzy, sporo kazań i mów pogrzebowych, w tym słynną mowę Warszewickiego na pogrzebie króla Stefana Batorego.
Dział filologiczny zawierał wiele pozycji dotyczących gramatyki, ponadto prace leksykologiczne.
Literatura była w księgozbiorze Baworowskiego licznie reprezentowana. Znajdowały się w nim: egzemplarze pierwszego wydania Zwierzyńca M. Reja, pierwsze wydania utworów poetyckich J. Kochanowskiego. Do ciekawych zabytków należały: prawie kompletny zbiór utworów poetyckich Samuela Twardowskiego i dzieła pisarzy XVIII i XIX wieku.
Na całość oddziału nauk ścisłych księgozbioru Baworowskiego składały się liczne zielniki, egzemplarz pierwszego wydania De revolutionibus orbium coelestium M. Kopernika, inwentarze praw koronnych, konstytucji, diariuszy sejmowych i in.
Obszerny był dział teologiczny. Stanowiły go: zbiory kazań i postyli Wujka, Białobrzeskiego, Wereszczyńskiego, Grodzickiego, Skargi, wiele katechizmów, modlitewników, pisma Skargi.
Bogaty był też dział rękopisów. Były to manuskrypty głównie historyczne i prawnicze w językach polskim, niemieckim i łacińskim.
Do najcenniejszych należały: tysiącstronicowa Kronika pisana polska albo dzieje korony polskiej z XVII wieku, Dziejów polskich od śmierci Władysława IV aż do pokoju oliwskiego xiąg dziewięć itd.
Dział grafiki i rycin był bardzo cenny ze względu na swą zawartość. Znajdowały się w nim sztychy, w tym niezwykle rzadkie Kilianów, sławnej śląskiej rodziny sztycharskiej XVI–XVIII w., wizerunki licznych postaci, sceny historyczne, portrety głównie królów polskich, także wodzów, mężów stanu, sceny bitew itp.
Dział obcy zawierał komplety wszystkich najwybitniejszych dzieł pisarzy zagranicznych. Z tego można sądzić, że Baworowski wprost rozkoszował się arcydziełami literatury światowej. W tym dziale znajdowały się liczne encyklopedie i słowniki, pisane w obcych językach.
W początkach okresu 1894–1939 Wydział Krajowy (rząd Galicji autonomicznej) przejął kierownictwo nad księgozbiorem Baworowskiego. W 1897 r. powstała instytucja pn. „Biblioteka Fundacji Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie”. Po odzyskaniu niepodległości administrację nad nią przejął Tymczasowy Wydział Samorządowy.
Księgozbiór placówki stale się powiększał. I tak, jeżeli w 1905 r. było 18 000 druków, to w 1922 już 30 000, 1940 – 40 000. Gdy chodzi o rękopisy, to w 1905 r. było ich 1000, zaś w 1936 – 1642. Liczba rycin prawie się podwoiła (1905 r. – 6 284, 1936 – 11 000), inkunabułów było 45. Gromadzono ponadto dyplomy, obrazy i inne dokumenty.
Zbiory zostały w tym okresie powiększone darami profesora Maksymiliana Kawczyńskiego. Zakupiono od niego kolekcję hr. Zygmunta Czarneckiego z Ruska (6435 dzieł w 7218 tomach). Towarzystwo Naukowe we Lwowie ofiarowało swoje publikacje, Wydział Samorządowy – bogatą kolekcję 50 afiszy Teatru Miejskiego we Lwowie z lat 1845–1908.
W 1936 r. biblioteka posiadała galerię z 302 obrazami, ponadto mapy, nuty, medale, archiwalia (w 1934 r. aż 3600). Była to więc instytucja typu biblioteka-muzeum.
Początkowo tylko nieliczni mogli korzystać z księgozbioru Baworowskiego. Do nich należeli, August Bielowski – historyk, literat, dyrektor ZN im. Ossolińskich, Aleksander Brückner – slawista, historyk kultury, języka i literatury, Wojciech Kętrzyński – historyk, etnograf, wydawca źródeł, Józef Szujski – historyk, polityk, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, Franciszek Ksawery Piekosiński – historyk, wydawca źródeł, Henryk von Zeissberg – historyk. Wielu czyniło starania o zgodę na bycie czytelnikami biblioteki.
W liście do W. Kętrzyńskiego Baworowski pisał: Urządzenie i uprzystępnienie mej Biblioteki raz na zawsze i niezależnie od innych postanowień fundacyjnych jest mi najmilszym mym marzeniem i jedynym celem pracy lat moich – jakie mimo nadwątlone zdrowie, okropne ciężary fiskalne, klęski i niedobory – spodziewam się może niezadługo osiągnąć. Niestety, śmierć przerwała te zamierzenia fundatora. Dopiero w 1900 r. nastąpiło otwarcie Biblioteki Fundacji Baworowskiego. Korzystali z niej głównie uczeni Uniwersytetu Lwowskiego i innych uczelni.
Gdy w roku 1939 Lwów został zajęty przez Związek Radziecki, biblioteki naukowe – w tym tu omawianą – włączono w skład Akademii Nauk USRR. W czasie okupacji niemieckiej (1941–44) utworzono Staatsbibliothek in Lemberg z trzema oddziałami. Drugi oddział tego tworu stanowiły Ossolineum i Biblioteka Fundacji Baworowskiego. Po wyparciu Niemców ze Lwowa ponownie włączono je do Ukraińskiej Akademii Nauk.
W czasie II wojny światowej księgozbiór Wiktora Baworowskiego uległ rozproszeniu. Część trafiła do Warszawy i Wrocławia, większość jednak pozostała we Lwowie. Archiwum Główne Akt Dawnych otrzymało 31 rękopisów z lat 1436–1848. Są to księgi miejskie (XVI–XIX w.) m.in. Tarnopola i Lanckorony, roczniki miasta Łowicza, rachunki żup wielickich, zbiór autografów z XVII–XVIII w. i inne.
W dziale rękopisów Biblioteki ZN im. Ossolińskich znalazły się dokumenty pergaminowe z XIV-XVII w., 47 inkunabułów i in. Także do działu starszych druków weszło ponad tysiąc pozycji z księgozbioru Baworowskiego, a do gabinetu numizmatycznego włączono monety prywatne, sporządzone na wewnętrzny użytek magnatów, będące w posiadaniu fundatora.
Większość księgozbioru Baworowskiego znajduje się w tzw. Bibliotece im. W. Stefanyka we Lwowie. Samych druków z I połowy XVI w. jest 261. Pochodzą z takich oficyn jak: Hieronima Wietora, Macieja Szarffenberga, Jana Hallera, Floriana Unglera.
Sumując to, co wyżej napisano, trzeba stwierdzić, że obok Biblioteki ZN im. Ossolińskich powstawała we Lwowie druga, bez mała nowa pod względem wartości dokumentalnej zbiorów, książnica – dzięki kolekcjonerskiej pasji i ofiarności finansowej Wiktora Baworowskiego. Księgozbiór, jaki został utworzony, był różnorodny pod względem formalnym i treściowym. Obok nowszych druków zgromadzono w nim rękopisy, stare druki, inkunabuły, dyplomy, obrazy. Sąsiadowały obok siebie dzieła literackie i naukowe. Były komplety arcydzieł literatury światowej i rodzimej. Znajdował się przebogaty dział grafik i ilustracji. Udostępniony za życia fundatora w niewielkim stopniu, a dopiero ogółowi społeczeństwa w naszym wieku, stał się źródłem inspiracji i nieocenionym materiałem dla wielu badaczy. W czasie II wojny światowej rozproszony, ale nie zniszczony, w głównej mierze przechowywany w dzisiejszym Lwowie, może nadal służyć uczonym w ich pracy.

Józef Szocki, ur. 1931 w Grodziszczanach (Grodzieńskie). W l. 1951–55 studia filologiczne na Uniwersytecie Wrocławskim. Doktorat z bibliotekoznawstwa (U.Wr. 1967). Pracownik naukowo-dydaktyczny WSP w Krakowie od 1990 r. Habilitacja w tejże uczelni w 1995 r. Od 1997 profesor WSP w Krakowie. Autor ponad 300 prac z zakresu bibliotekoznawstwa, czytelnictwa, prasoznawstwa i historii literatury.