Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Maria Gumińska, SZKOŁA POLSKICH PAŃ

Gmach Szkoły na Snopkowie

Instytut Gospodarczego Kształcenia Kobiet im. Janiny Karłowicz w Snopkowie (1913-1940)

Pod koniec XVIII i w XIX wieku w rozbitej przez rozbiory i niszczonej przez zaborców Polsce gospodarka wiejska – szczególnie w niektórych rejonach kraju – stała na niskim poziomie, a jej rozwój i postęp hamowały nie tylko względy polityczne oraz ogólne zacofanie gospodarcze, ale i brak odpowiednio przeszkolonych kadr w zakresie rolnictwa i wiejskiego gospodarstwa domowego.

Do wielu cennych inicjatyw w tym trudnym dla Polski okresie, podejmowanych przez ludzi światłych, należy zaliczyć starania o kształcenie kobiet, co z dużym poświęceniem rozpoczęła realizować generałowa Jadwiga Zamoyska, zakładając w latach osiemdziesiętych ubiegłego stulecia Szkołę Pracy Domowej Kobiet w Kórniku, a później w Kuźnicach koło Zakopanego. Ideą przewodnią Zamoyskiej było nie tylko dobre przygotowanie kobiet do zawodu i racjonalnego prowadzenia gospodarstwa, głównie wiejskiego, ale i kształtowanie ich charakterów i rozbudzanie patriotycznego obowiązku służenia Polsce.
Wychowanki Szkoły w Kuźnicach postanowiły wprowadzić w czyn ideały rzetelnej pracy i służby dla Ojczyzny, wpajane im przez J. Zamoyską, podejmując inicjatywę założenia szkoły gospodarczej dla dziewcząt wiejskich na terenie Małopolski Wschodniej. Główną inicjatorką tego pomysłu była Janina Karłowiczówna (1882-1937). W 1905 r. wspólnie z dwoma innymi „kuźniczankami” – Julią Łukaszewską i Marią Wiśniewską powołała do życia lwowskie Kółko Kuźniczanek, które gromadząc na początku zaledwie kilkanaście osób, zajęło się m.in. gromadzeniem funduszy na rozpoczęcie budowy planowanej szkoły. Szkoła taka powstała w 1906 r. w Olesku (pow. złoczowski), przeniesiona później do Pietrycz, a w 1911 r. do Białego Kamienia.
Wielka potrzeba i zainteresowanie społeczeństwa tego typu kształceniem kobiet doprowadziły osoby zrzeszone w Kółku Kuźniczanek do utworzenia w 1907 r. Towarzystwa Gospodarczego Wykształcenia Kobiet (TGWK). Towarzystwo to przejęło prowadzenie kursów gospodarczych w wielu miejscowościach oraz opiekę nad nowo powstającymi szkołami dla dziewcząt wiejskich (m.in. w Żydaczowie, Tłumaczu i Białym Kamieniu). Rozbudowa szkolnictwa gospodarczego stworzyła pilną potrzebę wykształcenia odpowiednich kadr nauczycielskich.

Myśl założenia wyższej uczelni gospodarczej podjęły J. Karłowicz i Wanda Czartoryska (zob. Sylwetki), przewodnicząca TGWK od 1911 r. Janina Karłowiczówna ofiarowała na ten cel część gruntu ze swojego majątku na przedmieściach Lwowa – w Snopkowie, natomiast W. Czartoryska udzieliła pomocy finansowej i przekazała TGWK do dyspozycji przyszłej uczelni sąsiedni folwark Bielosko. Ona też była do swej śmierci w 1920 r. troskliwą opiekunką szkoły snopkowskiej.
Ryzykowną, jak na tamte czasy, i trudną ze względów finansowych budowę rozpoczęto jeszcze w 1911 r. od poświęcenia kamienia węgielnego. Dzięki pomocy ówczesnego Wydziału Krajowego, ofiarności społeczeństwa i pełnej poświęcenia pracy szybko rosły mury uczelni i już w 1913 r. w nowym budynku rozpoczęły naukę pierwsze słuchaczki Seminarium Gospodarczego w Snopkowie.
Warunkami przyjęcia kandydatek były: ukończony 18. rok życia, świadectwo dojrzałości średniej szkoły ogólnokształcącej, narodowość polska (przyjmowano też Polki zamieszkałe za granicą), wyznanie rzymskokatolickie i świadectwo zdrowia. Większość uczennic szkoły snopkowskiej była pochodzenia ziemiańskiego.
Pierwszą kierowniczką Seminarium do 1920 r. była Maria Dewiczowa, poprzednio nauczycielka szkoły gospodarczej w Białym Kamieniu. Natomiast J. Karłowicz pracowała początkowo jako nauczycielka i kierowniczka internatu, a od 1920 r. jako dyrektor Seminarium Gospodarczego.
Nauka w Seminarium trwała dwa lata. Opracowując program nauki i zasady organizacyjne, Karłowiczówna wykorzystała wiedzę zdobytą w Kuźnicach oraz w czasie wycieczek i praktyk zagranicznych w szkołach podobnego typu, m.in. w Belgii, Szwajcarii, Danii i Czechosłowacji. Po zdaniu wszystkich egzaminów z obowiązujących w ciągu dwuletniej nauki przedmiotów słuchaczki otrzymywały absolutorium, po czym przystępowały do egzaminu końcowego, który uprawniał do podjęcia pracy zawodowej.
Wybuch I wojny światowej przerwał na krótko działalność szkoły, ale już jesienią 1915 r., po ustąpieniu Rosjan, rozpoczęto naukę i w roku następnym do pierwszego egzaminu dyplomowego przystąpiło 16 absolwentek. W czasie działań wojennych w budynku Seminarium zorganizowano opiekę nad rannymi legionistami oraz ich dożywianie. Pracowała też kuchnia wydająca posiłki dla ubogich. Podobnie w latach 1918-20 wykładowcy oraz słuchaczki szkoły snopkowskiej brały udział w obronie Lwowa, a w budynku szkolnym urządzono szpital dla rannych i przygotowywano posiłki dla żołnierzy. W walkach o Lwów zginęła uczennica – Felicja Sulimirska. Za zasługi w pomocy walczącym Szkoła została odznaczona Krzyżem Obrony Lwowa. Wmurowano go uroczyście na budynku szkolnym w 1934 r. Należy też podkreślić, że w r. 1916 w Snopkowie wypoczywał przez trzy tygodnie marszałek Józef Piłsudski. Potem jeszcze dwukrotnie odwiedzał Szkołę – w 1918 i 1919 r.
Pomimo trudności finansowych po ustaniu walk 1920 r. rozpoczęto rozbudowę i unowocześnienie budynków uczelni. Kłopoty finansowe wzrosły wraz ze śmiercią Wandy Czartoryskiej, hojnej i życzliwej opiekunki Snopkowa.
Janina KarłowiczównaSzkoła w Snopkowie zmieniała kilkakrotnie nazwę. Seminarium Gospodarcze, będące własnością TGWK, podlegało w latach 1918-28 Ministerstwu Oświecenia Publicznego i Wyznań Religijnych. W latach 1925-35, na mocy decyzji ówczesnego ministra oświaty Stanisława Grabskiego, nazwano uczelnię Główną Szkołą Gospodarczą Żeńską. W okresie 1928-32 podlegała ona przejściowo Ministerstwu Rolnictwa, potem znów Min. OPiWR. W latach 1935-38 działała ona jako Prywatna Szkoła Gospodarcza Żeńska, a w ostatnich dwóch latach (1938-39) jako Prywatny Instytut Gospodarczego Kształcenia Kobiet im. Janiny Karłowicz. Od r. 1938, dzięki staraniom ówczesnej dyrektorki inż. Haliny Bierównej, Szkoła otrzymała status wyższej uczelni nieakademickiej.
W latach 1925-30 przedłużono czas nauki do trzech lat. W ciągu dwóch pierwszych lat słuchaczki odbywały wszystkie zajęcia praktyczne i słuchały wykładów, a po otrzymaniu absolutorium z zaliczonych ćwiczeń praktycznych oraz zdanych 32 kolokwiów uzyskiwały prawo wyboru specjalizacji w zakresie hodowli zwierząt, ogrodnictwa lub gospodarstwa domowego. Program trzeciego roku obejmował trwając 8 miesięcy praktykę i 2-miesięczny kurs teoretyczny. W 1935 r. specjalizację ograniczono do praktyki w gospodarstwach domowych i dodatkowo wprowadzono praktykę pedagogiczną w szkołach zawodowych. Po odbyciu egzaminów ze swojej specjalności oraz z psychologii i pedagogiki absolwentka otrzymywała dyplom uprawniający do nauczania w szkołach gospodarczych żeńskich.

Kierownictwo Szkoły dbało o utrzymanie wysokiego poziomu nauczania. Wykładowcami byli profesorowie i asystenci Uniwersytetu Jana Kazimierza, Politechniki Lwowskiej, Akademii Rolniczej w Dublanach, Wyższej Szkoły Ekonomicznej i Akademii Weterynaryjnej we Lwowie. Uzupełnieniem wykładów były demonstracje w laboratoriach uniwersyteckich, referaty naukowe i dyskusje. Organizowano też wycieczki naukowe i praktyki we wzorowych gospodarstwach oraz szkołach podobnego typu w kraju i za granicą. Zajęcia praktyczne prowadzili nauczyciele z przygotowaniem zawodowym i pedagogicznym, a odbywały się one w doskonale prowadzonym gospodarstwie hodowlanym Bielosko. Należy zaznaczyć, że szkoła w Snopkowie, szczególnie w ostatnich latach istnienia, nie tylko dorównywała, ale przewyższała poziomem oraz bogatym programem nauczania wiele zagranicznych szkół gospodarczych.
Wszystkie słuchaczki w czasie trwania nauki mieszkały w internacie, którego kierowniczka i personel wychowawczy miał, między innymi, obowiązek kształtowania charakterów dziewcząt. Zwracano uwagę na wychowywanie religijne i patriotyczne. Wspólne życie wpływało też na wyrabianie umiejętności współżycia na co dzień i pomagało w nawiązywaniu długotrwałych przyjaźni.
Szkoła snopkowska wpajała swoim słuchaczkom obowiązek pracy społecznej. Od jej założenia działało Kółko Koleżeńskie, a w nim kilka sekcji. Zadaniem kółka było dokształcanie i wyrabianie charakterów, pogłębianie życia koleżeńskiego i samopomoc koleżeńska oraz praca społeczna. Dzięki ofiarności J. Karłowiczówny, która przekazała na cele soc-jalne następną część swojego gruntu, w 1926 r. oddano do użytku nowy budynek, nazwany Ochronką. Rozpoczęło w nim działalność przedszkole dla ponad 50 dzieci, biblioteka z wypożyczalnią, sala szkolna do odrabiania lekcji dla starszych dzieci, stacja opieki nad matką i dzieckiem, ambulatorium oraz dwie świetlice kulturalno-oświatowe dla młodzieży męskiej i żeńskiej, w których sekcja teatralna urządzała przedstawienia, a oświatowa – odczyty dla mieszkańców Snopkowa. W budynku ochronki działał też tzw. kram koleżeński, czyli sklepik, który miał stanowić wzór dobrej organizacji i prawidłowo prowadzonej buchalterii dla sklepów spółdzielczych.
Pracownia tkacka (1925)
Absolwentki uczelni snopkowskiej były zrzeszone w Związku „Snopkowianka”, który działał zgodnie z własnym statutem i dzielił się na kilka sekcji. W czasie walnych zjazdów zdawano sprawozdania z działalności poszczególnych sekcji. Członkinie Związku utrzymywały ścisły kontakt z założycielką uczelni oraz z gronem nauczycielskim. Organizowały zjazdy naukowe i spotkania, różne imprezy kulturalne oraz wydawały pismo „Snopkowianka”, z siedzibą redakcji we Lwowie. Jego celem było utrzymanie więzi z koleżankami, zamieszkałymi w różnych stronach kraju.
To utrzymanie łączności i uczucia koleżeńskie snopkowianek (zwanych też popularnie snopeczkami) przetrwały trudne lata II wojny i trwają nadal. Absolwentki szkoły snopkowskiej utrzymują ze sobą stały kontakt i w dalszym ciągu organizują spotkania w różnych miastach Polski.
W czasie obrony Lwowa w 1939 r. budynek szkolny służył jako kwatera różnych jednostek Wojska Polskiego, między innymi 10 BK gen. Maczka. W tym czasie na Snopkowie przebywała dyrektorka szkoły oraz nieliczna grupa nauczycielek i personelu administracyjnego. Po kapitulacji i zajęciu Lwowa przez armię sowiecką delegacja NKWD zarekwirowała część majątku szkoły i zawiadomiła o upaństwowieniu budynków oraz terenów należących do uczelni. Sowieckie władze oświatowe uruchomiły wprawdzie na krótko działalność szkoły z bardzo ograniczonym programem nauczania, ale już w pierwszych dniach marca 1940 r. nakazały całkowitą jej likwidację.
Absolwentki uczelni snopkowskiej, które przeżyły działania wojenne, pracę w konspiracji, i nie zostały zesłane w głąb Rosji, bez trudu – dzięki swoim wysokim kwalifikacjom zawodowym – znajdowały zatrudnienie w różnych szkołach o profilu gospodarczym, gastronomicznym i rolniczym, w zakładach związanych z rolnictwem, instytutach i wyższych uczelniach. Należy zaznaczyć, że godnie reprezentowały i rozsławiały dobre imię swojej Szkoły oraz pozostały wierne hasłom, umieszczonym na emblemacie uczelni: Szanuj, służ, świeć, siej.


Maria Gumińska, z domu Gołębska, ur. we Lwowie. Pochodzi z rodziny ziemiańskiej z Podola (czortkowskie). Studia zootechniczne w Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie, a później w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej na UJ. Była asystentką na UJ, publikowała prace naukowe. W czasie stanu wojennego zaangażowana politycznie, została odsunięta od kontaktu ze studentami. Podjęła wtedy pracę w bibliotece Akademii Rolniczej w Krakowie. Obecnie na emeryturze.