Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Adam Skarbiński, ZE LWOWA DO BIELSKA

Poniższy artykuł jest trzecim odcinkiem dziejów polskiego szybownictwa, spisanych przez inż. Adama Skarbińskiego. Pierwszy z nich ukazał się w „Semper Fidelis” 1/93, drugi w naszym kwartalniku – CL 2/97. Tamże notka biograficzna Autora.
Artykuł ten poświęcam pamięci inż. Władysława Nowakowskiego, konstruktora, wieloletniego dyrektora Szybowcowego Zakładu Doświadczalnego w Bielsku, lwowianina.

Minęło półwiecze od powołania do życia (1946) Instytutu Szybownictwa – protoplasty Szybowcowego Zakładu Doświadczalnego w Bielsku. Z historycznego punktu widzenia wybór Bielska na siedzibę instytucji, która po II wojnie odegrała tak wspaniałą rolę w lotnictwie polskim, zadecydowały dwie przyczyny: niesłychany zapał miejscowej młodzieży oraz osiedlenie się na Śląsku – w wyniku przesiedleń – kilku entuzjastów szybownictwa.
Znane są początki rozwoju szybownictwa w Polsce. Związane są ze Lwowem i przypadają na lata dwudzieste naszego wieku. Drugie dziesięciolecie to rozkwit myśli konstrukcyjnej, wzmożona produkcja coraz to nowych, doskonalszych typów szybowców przeznaczonych do masowego szkolenia pilotów na licznie powstałych szybowiskach w całym kraju.
Utrata niepodległości i czarna noc okupacyjna przekreśliły dalszy rozwój szybownictwa, stanowiącego wszak wstęp do szkolenia silnikowego oraz uprawiania pięknej gałęzi sportu.
Duch lotniczy natychmiast pobudził entuzjastów, którym los pozwolił przeżyć okupacje, do działania na rzecz odrodzenia polskiego szybownictwa. Inżynierowie przybyli z ośrodka lwowskiego przyczynili się w głównej mierze do szybkiego jego rozwoju. Pierwsze spotkanie w 1945 r. zainicjował pilot Piotr Mynarski w Bytomiu, potem utworzyła się grupa gliwicka, do której weszli Marian Gracz, Franciszek Kotowski, Rudolf Matz, Józef Niespał, Stanisław Figura, Teichman1 i Rudolf Weigl2. Szukano miejsca, gdzie można by kontynuować dorobek lwowski – na tereny powojennej Polski. Dowiedziano się o istnieniu już ośrodka szybowcowego Tadeusza Puchajdy w Bielsku-Białej. W prowadzonych rozmowach, ze strony bielskiej brali udział: Tadeusz Gajda, Władysław Janica, Bronisław Wyrwicz. Bardzo czynny udział mieli również na miejscu Franciszek Doński, odkrywca szybowiska na Żarze, a także znana postać lotnictwa przedwojennego – Mieczysław Pietraszek. Grupa gliwicka przygotowała do Departamentu Lotnictwa Cywilnego (DLC) przy Ministerstwie Komunikacji w Warszawie wniosek o powołanie Instytutu Szybownictwa.
W okresie jesienno-zimowym 1945 r. grupa lwowska w osobach: M. Gracz, Fr. Kotowski, R. Matz i J. Niespał podjęła się odtworzenia dokumentacji przedwojennego szybowca Salamandra konstrukcji inż. Wacława Czerwińskiego. Praca została zakończona w czerwcu 1946 r. i pozwoliła na wykonanie pierwszych po wojnie pięciu sztuk tych szybowców jeszcze w tym samym roku.
W dniach 18–23 listopada 1945 r. odbyła się w Grunowie (niem. Grunau, obecnie Jeżów Sudecki) I Ogólnopolska Konferencja Szybowcowa, zwołana przez DLC celem określenia rozwoju polskiego szybownictwa. Uwypukliła ona potrzebę powołania jednostki naukowej poświęconej szybownictwu. Inicjatorem tej myśli był R. Weigl, absolwent Politechniki Lwowskiej, przedwojenny konstruktor i kierownik techniczny szkół szybowcowych w Ustianowej i Czerwonym Kamieniu, uczestnik krajowych zawodów szybowcowych i samolotowych, więzień obozów koncentracyjnych. I tak zarządzeniem z 25 I 1946 Minister Komunikacji powołał do życia Instytut Szybownictwa (IS) z siedzibą w Bielsku. W skład Instytutu weszły: Ośrodek Szkolny Szybownictwa w Goleszowie, Szkoła Szybowcowa na Żarze, Lotnisko Doświadczalne w Aleksandrowicach, Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze w Białej Krakowskiej i Modelarnia Lotnicza w Białej. IS miał kontynuować przedwojenną działalność Instytutu Szybownictwa i Motoszybownictwa oraz doprowadzić do projektowanej przez DLC – Centralnej Szkoły Szybowcowej w Bielsku.
Instytut zorganizował unifikacyjny kurs instruktorów szybowcowych. Kierownikiem szkoły na Żarze został P. Mynarski, student Politechniki Lwowskiej, rekordzista Polski, kierownik Szkoły Szybowcowej w Bezmiechowej do 1939 r. Przy znacznym wkładzie organizacyjnym IS odbyły się w sierpniu 1946 r. na lotnisku w Aleksandrowicach pierwsze po wojnie Krajowe Zawody Samolotowe. W październiku tegoż roku IS urządził na lotnisku pierwszą wyprawę doświadczalną celem zapoznania się ze zjawiskami fal wymuszonych przez teren górski i ruchami falowymi powietrza.
Zespół konstrukcyjny IS przystąpił do realizacji programu opracowanego przez R. Weigla odbudowy od podstaw polskiego zaplecza szybowcowego. Nastąpiły obloty rekonstrukcji polskich szybowców przedwojennych Salamandra i Komar, powstały nowe konstrukcje: Sęp, Mucha, ABC, Jastrząb i Nietoperz, których twórcami byli lwowiacy J. Niespał, Władysław Nowakowski, Fr. Kotowski, R. Matz, Roman Zatwarnicki, M. Gracz i Marian Wasilewski. Szybowiec IS-1 Sęp już w sierpniu 1947 z pilotem Adamem Zientkiem zadebiutował w międzynarodowych zawodach szybowcowych w Szwajcarii, stanowiąc rewelację, ponieważ był jedyną nowo powstałą po wojnie konstrukcją szybowcową. W 1947 r. miał miejsce Wyższy Teoretyczny Kurs Instruktorów Szybowcowych w Bielsku. W latach 1946–48 nastąpiła intensywna rozbudowa Szkoły Szybowcowej na Żarze. Z lotniska w Aleksandrowicach i z góry Żar ustanawiano poszczególne rekordy szybowcowe. Odbywały się krajowe i międzynarodowe zawody szybowcowe.
5 października 1948 r. Instytut Szybownictwa został przemianowany na Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD), kierowany przez niemal 30 lat przez inż. Wł. Nowakowskiego, absolwenta Politechniki Lwowskiej. Inicjatywą SZD (inż. M. Wasilewskiego) było powołanie w Bielsku w 1948 r. Liceum Mechaniczno-Lotniczego, prawdziwej kuźni kadr fachowców lotnictwa dla kraju. Pracownicy Zakładu mają na swym koncie liczne opracowania artykułów technicznych i wydań książkowych. W latach 40. Dział Wyszkolenia IS pod kierunkiem mgra Włodzimierza Humena był faktycznym organizatorem działalności szkoleniowo-sportowej szybownictwa w Polsce. Później szkolenie i sport lotniczy przejęły ogólnopolskie organizacje młodzieżowe. W październiku 1948 została powołana Centralna Szkoła Instruktorów Szybowcowych w Bielsku, w której w większości wykładowcami byli pracownicy SZD.
Zakład rozwijał się, dochodziła nowa kadra. SZD, poświęcając się wyłącznie technice, dawał szybownictwu następne konstrukcje z drewna, a potem z tworzyw kompozytowych, poczynając od szybowca Jantar.
Na szybowcach o znaku IS, a później SZD szkoliły się, osiągały sukcesy i zwyciężały całe pokolenia polskich pilotów, rozsławiając imię Polski w świecie. Tu, w Bielsku, zdobywały wiedzę i praktykę liczne generacje instruktorów szybowcowych, fachowców konstrukcji i budowy szybowców.
Autor wyjaśnia dodatkowo:
Przed wojną istniały dwa ośrodki związane z szybownictwem: lwowski (inż. Wacław Czerwiński) i warszawski (inż. Szczepan Grzeszczyk i inż. Antoni Kocjan). Sz. Grzeszczyk po ukończeniu Politechniki Lwowskiej przeniósł się do Warszawy.
Budowa szybowców w głównej mierze odbywała się:
– we Lwowie (Związek Awiatyczny Studentów Polit. Lw. – ZASPL i Lwowskie Warsztaty Lotnicze – LWL) – 360 szt. oraz w Krakowie (Wojskowe Warsztaty Szybowcowe – WWS) i Bielsku (Śląskie Warsztaty Szybowcowe – ŚWS) – 320 szt., razem 680 szybowców konstrukcji W. Czerwińskiego;
– w Warszawie (Warsztaty Sekcji Lotniczej Koła Mechaników Studentów Polit. Warsz. – KMSPW i wyodrębnione z nich Warsztaty Szybowcowe) – 360 szt. oraz w Krakowie (WWS) i Bielsku (ŚWS) – 250 szt., razem 610 szybowców konstrukcji Sz. Grzeszczyka i A. Kocjana;
– w innych drobnych warsztatach.
Łącznie wyprodukowano ponad 1400 szybowców.



1 Imię nie znane
2 Inż. Rudolf Weigl, ur. 1914 w Jarosławiu, był bratankiem prof. Rudolfa Weigla, wynalazcy szczepionki przeciwtyfusowej. W 1948 r. został przeniesiony do Warszawy. W 1952 r. zginął w wypadku lotniczym pod Szamotułami.

Źródła:
– relacje pisemne i ustne inż. J. Niespała i inż. Wł. Nowakowskiego
– czasopisma: „Skrzydlata Polska” i „Technika Lotnicza”