Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

DUBNO / KLEWAŃ / KRZEMIENIEC / ŁUCK / OSTRÓG / RÓWNE / WIŚNIOWIEC

DUBNO
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, stacja na linii kolejowej (Lwów–) Brody–Zdołbunów. Leży nad rzeką Ikwą, która oddziela w tym miejscu Góry Pełczańskie na zach. od tzw. Szwajcarii Wołyńskiej na wsch. Nad rzeką rozciągają się rozległe bagna.
Historia. Po wejściu Wołynia w skład Królestwa Polskiego Władysław Jagiełło nadał włości dubieńskie Teodorowi (Fiodorowi), księciu na Ostrogu (zob. Ostróg), synowi ks. Daniela z rodu Rurykowiczów. Jego potomkowie dzierżyli Dubno do śmierci ks. Janusza, ostatniego męskiego przedstawiciela rodu Ostrogskich (poł. XVII w.). Zamek w Dubnie został wzniesiony, pierwotnie jako drewniany, w połowie XV w. przez Wasyla Ostrogskiego, zwanego Pięknym, a zamieniony na murowany przez Konstantego I Ostrogskiego. Średniowieczna warownia na skalnym cyplu, bronionym wodami Ikwy, dwukrotnie odparła tatarskie oblężenia w 1577 r. Na przeł. XVI/XVII w., za czasów ks. Janusza, otrzymała system nowożytnych fortyfikacji w typie nowowłoskim. Dwa bastiony po stronie zach. zostały zwieńczone kawalierami – rodzajem baszt, z których jedna nazywała się „Beatynka”. Wzmocniona twierdza uchodziła w XVII w. za jedną z najpotężniejszych na Wołyniu. Oparła się Chmielnickiemu (który poprzestał na złupieniu miasta i wycięciu 1500 Żydów) w 1648 r. oraz wojskom moskiewskim w 1660 r.
W 1753 r. na podstawie ugody kolbuszowskiej przeszło Dubno (wraz z innymi dobrami) na własność rodu Lubomirskich. Za ich czasów nastąpił szczytowy rozwój miasta, tak iż w okresie rozbiorów było ono największym miastem Wołynia. Zamek stracił wtedy znaczenie obronne na rzecz funkcji rezydencjonalnej. Lubomirscy wznieśli wśród zabudowań zamkowych swój pałac, bogato dekorowany, prawdopodobnie dzieło Merliniego. Dawną warownię otoczyły ogrody, założone według projektu D. Miklera.
Do rozwoju miasta przyczyniły się kontrakty dubieńskie, przeniesione tu ze Lwowa po I rozbiorze, ściągające szlachtę ze wschodnich terenów Rzeczypospolitej. Po III rozbiorze kontrakty przeniesiono do Kijowa, a Dubno podupadło. W 1870 r. Dubno, podobnie jak Łuck i Równe, stało się obozem warownym. Rezydencja zaczęła podupadać w XIX stuleciu, gdyż ostatni polscy właściciele, Lubomirscy, przebywali poza granicami zniewolonego kraju. Przeszło wtedy na własność ks. Bartyjańskich, a od 1870 r. rządu rosyjskiego. W XX w. nastąpiły zniszczenia na skutek zaniedbań, a potem działań wojennych.
Zabytki. Nad miastem nadal góruje zamek z dwoma pałacami – Ostrogskich i Lubomirskich, obecnie remontowanymi. Zachowały się częściowo XVII-wieczne fortyfikacje zamkowe.
Na terenie miasta znajdowało się kilka kościołów i klasztorów, fundowanych przez właścicieli Dubna. Obok Bramy Łuckiej znajdował się kościół bernardynów, fundacji ks. Janusza Ostrogskiego z 1620 r. Po kasacie klasztoru Rosjanie zamienili kościół na cerkiew prawosławną. W okresie międzywojennym powrócił do oo. bernardynów. Barokowy kościół ss. karmelitanek, fundowany w 1630 r. przez Anastazję Czarnecką, oraz klasztor z 1686 r., fundowany przez Teofilę z Zasławskich Lubomirską. Również te obiekty oddali Rosjanie prawosławnym. Były również w Dubnie synagoga i monastery prawosławne – potem unijne – fundacji Ostrogskich.
Czasy obecne. W Dubnie działa od 1995 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 100 członków.
(D.T.S.)

KLEWAŃ
Położenie. Miasteczko w powiecie równieńskim, woj. wołyńskim, położone na wzgórzu nad rzeką Stubło (Stubeł, Stubła), lewym dopływem Horynia, przy linii kolejowej i szosie Łuck–Równe (ok. 50 km od Łucka i 25 km od Równego). W okresie międzywojennym liczba mieszkańców wynosiła ok. 2000, z przewagą ludności żydowskiej.
Historia. Według tradycji przy podziale ziem między synami księcia Olgierda, Korygiełło (po chrzcie – Konstanty) miał otrzymać m.in. Czartorysk nad Styrem (ok. 70 km na płn.wsch. od Łucka), od którego domniemani potomkowie Konstantego nosili tytuł i nazwisko książąt Czartoryskich. W r. 1448 Świdrygiełło nadał Michałowi Czartoryskiemu część Klewania i Klewańszczyznę z kilkoma wsiami – odtąd ród ten pisał się na Klewaniu. Z nadaniem tym wiąże się pierwsza wzmianka historyczna o miejscowości.
Michał rozpoczął w Klewaniu budowę zamku, kontynuował ją jego syn Teodor, a ukończył wnuk Jan. O własność terenu, na którym wystawiono zamek, wybuchł spór z Radziwiłłem z sąsiedniej Ołyki, zakończył się jednak polubownie w 1555 r. Księstwo klewańskie do rozkwitu doprowadził syn Jana, Jerzy, starosta łucki, który swój dwór przeniósł z Łucka do Klewania i zaczął rozbudowywać miasto. Był pierwszym z Czartoryskich, który przyjął wyznanie rzymskokatolickie. W r. 1590 wystawił drewniany kościół z plebanią i przy niej założył szkołę.
W r. 1630 drewniany kościół został zastąpiony murowanym, w stylu barokowym, o trzech nawach i dwóch wieżach. Fundatorem był Mikołaj Jerzy, wojewoda wołyński, żonaty z Izabelą z Koreckich, która w wianie wniosła mu tzw. państwo koreckie. Odtąd ród Czartoryskich nabierał w Rzeczypospolitej coraz większego znaczenia. Mikołaj i Izabela wybudowali w Klewaniu kaplicę zamkową, w której umieszczono obraz Matki Boskiej i relikwie św. Bonifacego, przywiezione z Rzymu przez ich syna Kazimierza, późniejszego prymasa i kardynała; potem przeniesiono je do kościoła parafialnego. M.J. Czartoryski podniósł Klewań do poziomu najzamożniejszych grodów Wołynia. Ufundował stypendia dla dwóch najzdolniejszych uczniów. Uroczystości urządzane z różnych okazji ściągały do Klewania przybyszów ze wszystkich stron Polski i z zagranicy.
W czasach buntów kozackich miasto było kilkakrotnie pustoszone, ponownie w 1653 r. przez Tatarów. Czartoryski, nie szczędząc kosztów, odbudował je z ruin i zgliszcz, wystawił okazały ratusz, wiele budynków, odnowił i umocnił zamek. Król Jan Kazimierz nadał wówczas Klewaniowi prawo magdeburskie, ustanowił dwa jarmarki rocznie i dwa targi tygodniowo, jednak do dawnego stanu miasto już nie wróciło.
W r. 1701 wnukowie Mikołaja Jerzego – Kazimierz, kasztelan wileński, i Józef, stolnik litewski – dokonali działów majątkowych: Kazimierzowi przypadła włość klewańska i żukowska (Żuków Stary – 8 km na płd. od Klewania), a Józefowi – korecka. Od tego czasu były dwie linie Czartoryskich, związane z tymi włościami. W 1747 r. wskutek pożaru zniszczony został kościół w Klewaniu. Odbudowała go żona Kazimierza, Izabela z Morstinów; kościół rekonsekrowano.
Ks. Czartoryscy urósłszy do wielkiego znaczenia w Rzeczypospolitej i mając wiele innych siedzib w różnych częściach państwa, opuścili rodową miejscowość. Klewań przeszedł na młodszego syna Kazimierza, Augusta, wojewodę ruskiego, przywódcę stronnictwa zwanego Familią, a nawet kandydata na tron polski, żonatego z wdową Denhoffową z Sieniawskich, dziedziczką olbrzymiej fortuny. Następnym właścicielem Klewania był ich syn Adam Kazimierz, znany jako generał ziem podolskich, żonaty ze słynną Izabelą z Flemingów (rezydowali w Puławach), a po nim jego młodszy syn Konstanty, brat bardziej znanego Adama Jerzego.
Konstanty był ostatnim z Czartoryskich, który jeszcze przejawiał troskę o dawne gniazdo rodu. W 1817 r. przebudowano część zamku w Klewaniu, tworząc w niej gimnazjum polskie, któremu Konstanty ofiarował bibliotekę, urządził gabinety naukowe i założył ogród botaniczny, nauczycielom udostępnił bezpłatne mieszkania w zamku. Utworzył drugą szkółkę parafialną, ustanowił fundację dla ubogich dziewcząt, założył aptekę, zapewniając bezpłatne leki i opiekę lekarską dla biednych studentów. W r. 1831 władze carskie zamknęły polskie gimnazjum, a zbiory przeniosły do Równego, gdzie uległy one rozproszeniu.
Książę odnowił również kościół i znajdujące się w nim grobowce swych przodków, a do głównego ołtarza ufundował obraz Wniebowzięcie MB, pędzla Carlo Dolciego. W miasteczku powstała cegielnia i wytwórnia dachówek, wszystko to jednak podupadło po wyjeździe księcia w 1828 r. do Wiednia. Jego syn Aleksander na początku lat 80. XIX w. odsprzedał dobra klewańskie carskiej rodzinie. Zamek stał się siedzibą zarządu dóbr państwowych. W 1901 r. restaurowano kościół.
W 1915 r. podczas działań wojennych zabudowania zamkowe uległy znacznemu zniszczeniu; w okresie międzywojennym część z nich odbudowano i znowu przeznaczono na szkołę.
Po wkroczeniu wojsk sowieckich w 1939 r. księża klewańscy opuścili parafię, uprzedzeni o mającym nastąpić aresztowaniu. W wyniku starań wiernych opiekę duszpasterską pełnili księża z sąsiednich dekanatów. W maju 1945 r. ludność polska została wysiedlona z Klewania. Wzięła z sobą większość kościelnego wyposażenia, w tym cudowny obraz MB i relikwie św. Bonifacego. Obraz znajduje się dziś w Skwierzynie k. Gorzowa Wkp. Kościół w Klewaniu zajmowała szkoła techniczna.
Zabytki. Kościół parafialny z XVII w. z płytami nagrobnymi Czartoryskich. Pozostałości zabudowań zamkowych z kamiennym mostem.
Czasy obecne. Kościół po dewastacji jest obecnie odnawiany. W Klewaniu działa od 1992 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 65 członków.
(T.K.)

KRZEMIENIEC
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone na skraju Wyżyny Podolskiej, pociętej jarami i wzniesionej wysoko ponad nizinę, rozciągającą się po stronie płn.-zach. Na dnie największego i najdłuższego jaru, wygiętego esowato, leży centrum Krzemieńca i jego główna ulica (Szeroka), będąca fragmentem drogi z Wiśniowca do Dubna. Zabudowa miasta układa się na stokach wzgórz. Dnem tego jaru płynie potok Irwa, dopływ Ikwy. Mniejsze jary, będące odgałęzieniami głównego, oddzielają od siebie poszczególne wzgórza, tworzące Góry Krzemienieckie. Dochodzi tu linia kolejowa, odgałęzienie (w Kamienicy Wołyńskiej) od linii (Lwów–) Brody–Zdołbunów.
Krzemieniec był przede wszystkim ośrodkiem oświatowym, ale w mieście i okolicy rozwijało się rzemiosło i przemysł, związane głównie z rolnictwem, przy majątkach należących do Liceum Krzemienieckiego.
Historia. Krzemieniec był jednym z najstarszych grodów na Wołyniu. W X w. był tu prawdopodobnie zamek książąt ruskich. Istnieje wzmianka z r. 1064, kiedy to Mikosiej miał dobrowolnie oddać zamek Bolesławowi Śmiałemu. W 1226 r. zamek oparł się królowi węgierskiemu Andrzejowi II, a w 1240 r. Tatarom pod wodzą Batu Chana. W r. 1321 przeszedł Krzemieniec wraz Łuckiem pod panowanie litewskie, okresowo należał do Polski. W 1431 r. Świdrygiełło nadał osadzie wyrosłej przy zamku prawa miejskie (magdeburskie). W 1434 r. zamek został poddany królowi polskiemu. W czasie licznych napadów tatarskich, których nasilenie nastąpiło ok. r. 1500, zamek nie był zdobyty, ale ucierpiało miasto i okolica.
Król Zygmunt Stary najpierw przekazał zamek wraz ze starostwem biskupowi wileńskiemu Januszowi, a później – w związku z objęciem przez tegoż diecezji poznańskiej – swojej żonie, królowej Bonie. Darowi towarzyszył obowiązek wzmocnienia warowni i utrzymania załogi. Przywileje i nadania spowodowały znaczny rozwój miasta, który utrzymywał się do połowy XVII w. W czasie buntów kozackich w 1648 r. pod miasto podszedł słynny z okrucieństw ataman Maksym Krzywonos, który po sześciotygodniowym oblężeniu zdobył i splądrował zamek. Od tego czasu zamek popadł w ruinę.
Natomiast miasto w kolejnych stuleciach ożywiało się, gdy stawało się ośrodkiem oświatowym, lub podupadało, gdy szkolnictwo było likwidowane. Tak było w XVIII w. wraz z powstaniem kolegium jezuickiego, w XIX w., gdy utworzono tu Gimnazjum-Liceum Wołyńskie, a następnie w XX w., gdy działało Liceum zwane Krzemienieckim.
Na pocz. XVIII w. starosta krzemieniecki Janusz Wiśniowiecki i jego brat Michał Serwacy sprowadzili do Krzemieńca oo. jezuitów, obiecując im ufundowanie budynków klasztornych i szkolnych oraz kościoła. Początek akcji oświatowej zakonu miał miejsce w 1713 r., a początek budowy kościoła w 1731 r. Głównym budowniczym gmachów w centrum miasta był Paweł Giżycki. Po śmierci pierwszych fundatorów budowę kontynuował nowy starosta, ks. Michał Radziwiłł „Rybeńko”. Kościół w stylu barokowym ukończono w r. 1743, ale nadal rozbudowywano gmachy klasztorne i szkolne, z uwagi na znaczny napływ młodzieży.
Pomyślny rozwój Krzemieńca został zahamowany z początkiem lat 70. XVIII w. Wpływ na to miały konfederacja barska, wojny z Rosją, ciężki pomór oraz dokonana przez zaborców w 1773 r. kasata zakonu jezuitów. Budynki kolegium jezuickiego przejęła Komisja Edukacji Narodowej, potem zrodził się pomysł utworzenia Gimnazjum Wołyńskiego, przemianowanego póżniej na Liceum Wołyńskie. Działały one w latach 1805–32.
Od III rozbioru Polski Krzemieniec znalazł się w zaborze rosyjskim. Po upadku powstania listopadowego rząd carski odebrał katolikom trzy kościoły: licealny, franciszkański i reformacki wraz z zabudowaniami i przekazał je prawosławnym. Katolicy na nabożeństwa gromadzili się pierwotnie w domach prywatnych, a od 1857 r. budowali kościół parafialny, który nigdy nie został zamknięty ani odebrany.
W Krzemieńcu urodził się poeta Juliusz Słowacki (1809–49).
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Krzemieniec na 20 lat znalazł się w granicach państwa polskiego. W tym czasie dźwignął się gospodarczo, a przede wszystkim oświatowo. W latach 1925–31 działał tu szeroko zakrojony zespół szkół pod nazwą Liceum Krzemienieckiego, oparty ekonomicznie o zwrócone mu majątki ziemskie Liceum Wołyńskiego.
Od 1939 r. Krzemieniec jest znów poza granicami Polski.
Zabytki. Najważniejszymi zabytkami Krzemieńca są dziś: ruiny zamku na Górze Bony, kompleks gmachów pojezuickich i policealnych z barokowym kościołem tzw. licealnym oraz dworek rodziny Juliusza Słowackiego, w którym ma powstać jego muzeum. Ponadto: kościół parafialny pw. św. Stanisława BM z poł. XIX w., z pomnikiem J. Słowackiego z 1909 r. (dłuta Wacława Szymanowskiego); sobór św. Mikołaja, mieszczący się w obiektach pofranciszkańskich z 1631 r., oraz klasztor i cerkiew bazyliańskie w obiektach poreformackich z 1760 r.
Cmentarze: unicki, z grobem Salomei Becu, matki J. Słowackiego; katolicki z końca XIX w., z grobem Nieznanego Żołnierza oraz pomnikiem, upamiętniającym profesorów Liceum Krzemienieckiego i innych mieszkańców miasta, rozstrzelanych w 1941 r.; piatnicki z XVII w.; bazyliański, z grobami profesorów z XIX w.; żydowski.
Do wojny światowej Krzemieniec słynął z oryginalnej zabudowy dworkami empirowymi i drewnianymi domkami z kolumienkami i balkonikami, głównie z XIX w. W większości uległy one zniszczeniu w czasie pożaru getta w centrum miasta w 1942 r., a także w latach powojennych. Pozostało kilka dawnych kamieniczek – w jednej z nich mieści się miejscowe muzeum, z izbą pamiątek po J. Słowackim.
Czasy obecne. Niewielkie środowisko polskie lub półpolskie skupione jest przy parafii rzym.kat., kierowanej obecnie przez ks. Tadeusza Mieleszko, oraz w Towarzystwie Odrodzenia Kultury Polskiej im. J. Słowackiego, działającym od 1990 r., skupiającym ok. 100 członków.
(D.T.S.)


ŁUCK
Położenie. Stolica woj. wołyńskiego, miasto położone nad Styrem, dopływem Prypeci, na wys. 192 m npm. Leży przy linii kolejowej Lwów–Kiwerce. Liczba ludności w okresie międzywojennym wynosiła ok. 30 tys., w tym połowę stanowili Żydzi. Łuck był w tym czasie ośrodkiem handlu, a z zakładów przemysłowych posiadał młyny, tartaki, garbarnie, browary, fabrykę wódek i likierów oraz fabrykę maszyn rolniczych.
Historia. Łuck jest jednym z najstarszych miast na Wołyniu, wzmiankowanym po raz pierwszy w 1085 r. W XI–XII w. należał kolejno do księstwa kijowskiego, a następnie włodzimiersko-wołyńskiego i halicko-wołyńskiego. W 1240 r. został spalony przez Tatarów. W XIII w. był stolicą samodzielnego księstwa, zdobytą w 1320 r. przez Gedymina. Niedługo potem, w 1349 r., zajął Łuck czasowo Kazimierz Wielki, uważający się za dziedzica książąt halickich i włodzimierskich. Król oddał następnie miasto Lubartowi pod obowiązkiem hołdu lennego. Pod rządami Lubarta Łuck zaczął się szybko rozwijać. Syn Lubarta, Teodor, złożył w 1386 r. przysięgę na wierność Jagielle, lecz Wołyń z Łuckiem pozostał nadal przy Litwie, stając się przedmiotem długiego sporu między Polską i Wielkim Księstwem Litewskim. Od XIII w. Łuck był siedzibą biskupstwa prawosławnego, a od pocz. XV w. także biskupstwa rzym.katolickiego. Wybudowana została w tym czasie pierwsza drewniana katedra pw. Trójcy św. W 1429 r. z inicjatywy Witolda odbył się w Łucku wielki zjazd, w którym oprócz Jagiełły, cesarza Zygmunta Luksemburczyka, króla duńskiego Eryka, w. księcia moskiewskiego Wasyla, udział wzięli liczni dostojnicy polscy i litewscy. Przedmiotem zjazdu była sprawa korony królewskiej Litwy dla Witolda, na co strona polska się nie zgodziła. W 1432 r. Jagiełło nadał Łuckowi miejskie prawo magdeburskie, zezwalając, by miasto rządziło się jak Kraków i Lwów. Pod koniec XV w. musiał Łuck ulec zniszczeniu, bo w 1497 r. w. książę Aleksander występuje jako jego nowy założyciel, nadając ponownie prawo magdeburskie i przywileje.
Po unii lubelskiej przyłączony do Korony, w 1569 r. stał się na dwa wieki stolicą województwa wołyńskiego i miejscem sejmików szlacheckich. Był to dla Łucka okres rozwoju handlu i rzemiosła oraz wzrostu zamożności mieszkańców. Łuck był od XIII w. dużym skupiskiem ludności żydowskiej i miał największą gminę żydowską na Wołyniu. W dojściu do pełnego rozkwitu przeszkodziły miastu częste napady tatarskie i kozackie, a także liczne pożary. Ważnym dla kultury Łucka wydarzeniem było sprowadzenie na pocz. XVII w. przez bpa Marcina Szyszkowskiego jezuitów, którzy wybudowali tu gmach kolegium, a przy nim kościół konsekrowany w 1639 r.
Na rozległych równinach pod Łuckiem w r. 1617 Władysław IV dokonał przeglądu wojsk zdążających na wyprawę moskiewską. Na arenie dziejów Polski znowu pojawił się Łuck po śmierci Augusta II, gdy wraz z całym województwem wołyńskim poparł w 1733 r. elekcję Stanisława Leszczyńskiego. Był to już okres powolnego upadku miasta, co stwierdza lustracja z 1765 r. Prosperowały tylko liczne w Łucku klasztory: brygidek, bernardynów, karmelitów, bonifratrów i trynitarzy.
Po III rozbiorze Polski Łuck znalazł się w zaborze rosyjskim i został zepchnięty do roli zwykłego miasta powiatowego. W 1870 r. został ufortyfikowany. Podczas I wojny światowej w 1916 r. był widownią zaciekłych walk rosyjsko-austriackich (wojska rosyjskie pod wodzą gen. Brusiłowa przerwały tu front austriacki).
Zabytki. Kościół katedralny pw. św. Piotra i Pawła, pierwotnie jezuicki, w stylu późnego renesansu, trójnawowy na planie krzyża łacińskiego, z kopułą na przecięciu ramion i fasadą dwuwieżową. Gdy w 1781 r. spłonęła katedra św. Trójcy, zamieniony został na katedrę rzym.kat. Zamknięty w 1958 r. (ostatnim proboszczem był ks. Wł. Bukowiński) i przeznaczony na magazyny. W 1970 r. kościół przejęty został przez okręgowe muzeum krajoznawcze, które po remoncie urządziło w nim muzeum ateizmu. Gmach dawnego kolegium jezuickiego z pocz. XVII w.
Kościół i klasztor bernardynów (1725–56), fundowane przez ks. Karola Radziwiłła na miejsce pierwszego, drewnianego kościoła. W 1853 r. po zamknięciu klasztoru przebudowany na cerkiew katedralną. Resztki budynku klasztornego, ocalałe po pożarze w 1845 r., zamieniono na więzienie. Budynki klasztorne przy nieistniejących kościołach: brygidek (odbudowany po pożarze w latach 1808–22), sióstr miłosierdzia (szarytek, urządzony w 1. poł. XIX w. w części zabudowań kapitulnych z XVIII w.).
Dwie cerkwie gr.kat. z XVII w.
Pozostałości zamku górnego: mury obronne, 3 baszty (XIII–XVI w.), tzw. dom szlachecki (XVIII w.) i tzw. dom biskupi (XVII w.). Pozostałości zamku dolnego: baszta Czartoryskich (XVII––XVIII w.), synagoga obronna, tzw. mały zamek (1. poł. XV w.). Kamienice mieszczańskie (XVI––XVIII w.)
Sytuacja obecna. Po długich staraniach o rejestrację parafii rzym.kat. w 1990 r. udostępniona została wiernym jedna z kaplic katedralnych przy wciąż czynnym muzeum ateizmu. W 1991 r. katedra została oddana do kultu, jej proboszczem został ks.prałat Ludwik Kamilewski. W 1998 r. odbył się ingres nowo mianowanego ordynariusza wskrzeszonej diecezji łuckiej, bpa Marcjana Trofimiaka. W Łucku działa od 1991 r. Towarzystwo Kultury Polskiej na Wołyniu im. Ewy Felińskiej, skupiające ok.380 członków.
(M.T.)

OSTRÓG
Położenie. Miasteczko w powiecie zdołbunowskim, woj. wołyńskim, usytuowane przy ujściu Wilii [nie mylić z Wilią wileńską] do Horynia, 10 km od linii kolejowej Zdołbunów–Sławuta. W okresie międzywojennym liczył ponad 13 tys. mieszkańców, wśród których większość stanowili Żydzi. Była tu elektrownia, pracowały młyny, tartaki, garbarnie, fabryka świec.
Historia. Pierwsza wzmianka o Ostrogu pochodzi z r. 1100, kiedy to książęta ruscy dali go wraz z innymi dobrami Dawidowi, wnukowi Jarosława Mądrego, w zamian za zabrane mu księstwo włodzimierskie. Po śmierci Dawida Ostróg przeszedł na Jarosława Światopełkowicza, syna księcia kijowskiego. W XIV w. był przedmiotem walk polsko-litewskich i ostatecznie został włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ks. Lubart Gedyminowicz nadał Ostróg Danielowi Wasylkowiczowi z linii słonimsko-nowogrodzkiej Rurykowiczów, protoplaście rodu Ostrogskich. Nadanie potwierdzili synowi Daniela, Fiodorowi, Władysław Jagiełło, królowa Jadwiga oraz ks. Witold.
Fiodor (Teodor), trwając przy prawosławiu, sprzyjał Kościołowi łacińskiemu. Sprowadził do Ostroga dominikanów, przekazując im jedną z miejscowych cerkwi. Jego syn, Wasyl Ostrogski, postawił murowany zamek w miejsce pierwszego drewnianego oraz pierwszą drewnianą cerkiew zamkową. Jego dwaj synowie podzielili się ojcowizną w ten sposób, że Iwan pozostał przy Ostrogu, kontynuując linię Ostrogskich, Jerzy zaś osiadł w Zasławiu i dał początek rodowi ks. Zasławskich. Na pocz. XVI w. Konstanty Ostrogski w miejsce drewnianej ufundował okazałą pięciokopułową cerkiew murowaną z cegły.
Od początku XIV w. Ostróg stanowił skupisko ludności żydowskiej, która trudniła się głównie handlem zbożem i innymi towarami. W pierwszych latach XVI w. Konstanty osadził tam jeńców tatarskich, którzy stanowili milicję zamkową i mieli swój meczet.
Prawa miejskie otrzymał Ostróg w r. 1528. W 1553 r. rozegrały się na zamku dramatyczne wydarzenia, niejednokrotnie wykorzystywane jako motyw literacki: Dawid Sanguszko, najechawszy zamek, zawarł ślub z 12-letnią Halszką z Ostroga (Ostrogską, później Górkową) i uwiózł ją do Kaniowa.
Okres największej świetności przeżył Ostróg na przeł. XVI/XVII w. pod rządami Wasyla Konstantego Ostrogskiego. Położył on dwie zasługi dla rozwoju kultury na tych ziemiach: założył w Ostrogu szkołę grecko-łacińską, zwaną akademią, i drukarnię, z której wyszło pierwsze wydanie całej Biblii w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, nazwane Biblią Ostrogską. Drukarnią kierował Iwan Fiodorow, który przez pewien czas działał we Lwowie.
Syn Wasyla Konstantego, Janusz, przeszedł już na katolicyzm. W 1609 r. uzyskał zgodę Sejmu na założenie ordynacji, w skład której wchodził Ostróg. Akademia została przekształcona w 1624 r. w kolegium jezuickie z konwiktem dla ubogiej młodzieży szlacheckiej. Bogato uposażone przez Annę Marię z Ostrogskich Chodkiewiczową (mogło utrzymać 50 jezuitów, 20 konwiktorów i bursę muzyków), istniało ono do rozbiorów, a następnie, po zniesieniu jezuitów przez rząd carski, zostało zamienione w szkoły podwydziałowe i powierzone bazylianom. Wkrótce jednak szkoły zamknięto za udział uczniów w powstaniu kościuszkowskim. Budowniczym gmachu kolegium i kościoła jezuitów był sprowadzony z Rzymu architekt Benedykt Molli.
W 1648 r. Kozacy spalili Ostróg i od tego czasu datuje się jego powolny upadek. Po śmierci ks. Janusza ordynacja przeszła na ks. Zasławskich (część po Chodkiewiczowej odziedziczył St. Jabłonowski), ale nowi właściciele nie mieszkali już w Ostrogu, zamek zaczął popadać w ruinę. Po wygaśnięciu Zasławskich dostał się Ostróg Lubomirskim, potem Sanguszkom, a ostatni ordynat ks. Janusz Sanguszko w 1753 r. rozdzielił dobra ordynacji. Połowa Ostroga wraz z 36 wsiami przypadła Małachowskim. W 1793 r. Stanisław Małachowski sprzedał swoją część Tadeuszowi Czackiemu, którego majątek został w dwa lata później skonfiskowany, lecz zwrócony w r. 1796. Czacki jednak w 1801 r. odsprzedał swoją część miasta ks. Dymitrowi Jabłonowskiemu. Jego syn Karol wybudował obszerny dwór, gdyż zamek nie nadawał się już do zamieszkania. Ostróg stał się wtedy na nowo wielkopańską rezydencją. Jej ostatnim dziedzicem był psychicznie chory wnuk Karola, Artur. Źle administrowany majątek uległ wtedy zadłużeniu i został sprzedany Rosjaninowi, sekretarzowi stanu Tanjewowi, który wywiózł do Petersburga z dworu Jabłonowskich wszystkie dzieła sztuki i cenne przedmioty, a następnie odsprzedał Ostróg rządowi.
Zabytki. Kościół pw. Wniebowzięcia MB, początkami sięgający XV w., kilkakrotnie w ciągu wieków niszczony przez pożary, po raz ostatni w 1897 r. i odbudowany wówczas przez ks. Romana Sanguszkę w stylu klasycystycznym, obsługiwany następnie przez oo. kapucynów. Znajdował się w nim, uważany za cudowny, rzeźbiony krucyfiks z XVII w., przeniesiony w 1944 r. do klasztoru kapucynów w Krakowie. Kościół zamknięto w 1946 r., ale na nowo otwarto w 1948 dzięki staraniom Polaków powracających z Kazachstanu. W latach 1949–55 dojeżdżał tu o. Serafin Kaszuba, zwany apostołem Wołynia. W 1960 r. kościół został ponownie zamknięty i zamieniony na halę sportową.
Fragmenty zamku (XV, XVI w.) w postaci kwadratowego piętrowego skrzydła, podpartego od strony zewnętrznej skarpami, z gotyckim portalem oraz okrągłą basztą, zwieńczoną renesansową attyką. Do zespołu zamkowego należała znajdująca się w stanie ruiny cerkiew Bohojawleńska, wzniesiona w 1421 r. na planie krzyża greckiego, zwieńczona pięcioma kopułami.
Fragmenty murów miejskich z basztą Tatarską i bramą Łucką (XV, XVI w.). Nie zachowały się: kościół jezuicki i budynki kolegium oraz dwór Jabłonowskich, rozebrany na pocz. XIX w.
Czasy obecne. Kościół przywrócony do kultu w 1989 r. Pierwszym proboszczem odrodzonej parafii był ks. Władysław Czajka, obecnie jest nim ks. Witold J. Kowalów. W Ostrogu działa od 1995 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 40 członków.
(M.T.)

RÓWNE
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, leżące nad rzeką Uściem, lewobrzeżnym dopływem Horynia, przy linii kol. Kowel–Zdołbunów. Przed II wojną liczyło ponad 57 tys. mieszkańców. Stosunkowo dobrze rozwinięty był miejscowy przemysł: pracowały tu młyny, cegielnie, tartaki, browar, gorzelnia, garbarnia, olejarnia, wytwórnia wyrobów z betonu, fabryka maszyn młyńskich, zapałek i mydła, wyrobów cukierniczych. Kwitł także handel skórami, ziemiopłodami oraz wyrobami rzemieślniczymi, nastawiony głównie na zaopatrzenie Polesia.
Historia. Pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Równe w księstwie halicko-wołyńskim pochodzi z 1288 r. W 2. poł. XIV w. Równe znalazło się na lat dwieście (do 1569) w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na pocz. XV w. stanowiło własność niejakiego Dyczka, ziemianina łuckiego. Jeden z jego spadkobierców sprzedał w 1461 r. wieś księciu Semenowi Nieświckiemu. Po jego śmierci wdowa Maria zbudowała zamek, który stał się rezydencją dla całych pokoleń właścicieli. Ks. Maria uzyskała u Kazimierza Jagiellończyka miejskie prawo magdeburskie dla Równego, do którego uprzednio sprowadziła osadników. Po jej śmierci rządy w Równem i okolicy przejął mąż jej wnuczki, ks. Konstanty Ostrogski, po nim ich syn Eliasz. Spór o Ostróg między wdową po Eliaszu a jego bratem rozstrzygnął król Zygmunt August na korzyść Beaty Ostrogskiej i jej córki Elżbiety Górkowej, znanej jako Halszka z Ostroga (zob. Ostróg). Później, drogą spadków, przechodziło Równe w ręce Zamoyskich i Koniecpolskich. W XVII w. przeżyło kilka najazdów tatarskich i kozacki w 1680 r., a także kilka pożarów, niszczących zabudowę miasta. Po ostatnim z Koniecpolskich dostało się Równe w ręce Walewskich, a wreszcie Jerzego Aleksandra Lubomirskiego. Nowy właściciel wybrał Równe na swoją siedzibę, co spowodowało przebudowę częściowo zrujnowanego zamku na barokowy pałac. Podźwignął też miasto zniszczone na początku stulecia stacjonowaniem wojsk, najpierw szwedzkich w 1706 r., potem rosyjskich. Pragnąc ożywić handel i rzemiosło, sprzyjał napływowi ludności żydowskiej, którą obdarował przywilejami. Założył w mieście nowe cechy.
Pałac ukończył w r. 1765 syn Jerzego, Stanisław Lubomirski, dając mu rokokowy wystrój wnętrz, prawdopodobnie dzieło Jana de Witte. Choć Stanisław był panem największej fortuny w I Rzeczypospolitej, jego wystawny tryb życia i wielkopańskie fantazje doprowadziły do zadłużenia dóbr równieńskich. Jego następca Józef Lubomirski (żonaty z Ludwiką Sosnowską, młodzieńczą miłością Tadeusza Kościuszki, którego oboje księstwo gościli w 1792 r.) powiększył jeszcze długi. Dla uniknięcia ostatecznej ruiny ks. Józef scedował w 1794 r. dobra równieńskie na rzecz żony, która po pewnym czasie, angażując w to swoje dobra rodzinne, zdołała doprowadzić do spłaty długów. W posiadaniu Lubomirskich Równe pozostawało do II wojny światowej. Ostatni właściciel Adam Kazimierz Lubomirski zmarł w sowieckim więzieniu w 1940 r. Stary pałac, opuszczony przez Lubomirskich w poł. XIX w. i przekazany na cele społeczno-państwowe, istniał do 1924 r. Po pożarze popadł w ruinę i ostatecznie został rozebrany w 1945 r.
Zabytki. Pałacyk „Na górce” zbudowany ok. 1840 r. przez ks. Fryderyka Lubomirskiego w typie dworu szlacheckiego, parterowy, z czterokolumnowym portykiem, nadbudowany w 2. poł. XIX w. Zdewastowany podczas I wojny, został sprzedany państwu i służył jako sąd okręgowy. Budynek gimnazjum z lat 30. XIX w., piętrowy, z portykiem o 6 kolumnach, wzniesiony zapewne na rezydencję ks. Fryderyka, który ostatecznie umieścił w nim szkołę. Obecnie siedziba muzeum okręgowego.
Kościół parafialny pw. Narodzenia NP Marii i św. Antoniego Padewskiego, zbudowany w latach 1858–99 w stylu neogotyckim, z fasadą dwuwieżową. W 1926 r. ozdobiono wnętrze modernistyczną polichromią K. Polityńskiego, a w okna wstawiono witraże. W kościele znajdował się malowany na desce obraz Matki Boskiej, przeniesiony z dawnego, nieistniejącego kościoła (obecnie znajduje się w Mokokowie k. Włocławka). W latach 1945–59 proboszczem był tu o. Serafin Kaszuba. Po pozbawieniu go przez władze sowieckie praw kapłańskich kościół został zamknięty i przerobiony na salę koncertową, przy czym rozebrano obie wieże.
Czasy obecne. W 1991 r. na skutek starań miejscowych Polaków wojsko zwróciło dawny kościół garnizonowy (zbudowany w 1938 r., zamieniony przez wojsko sowieckie na salę gimnastyczną i biura), który po remoncie został przywrócony do kultu i pełni funkcję kościoła parafialnego. O wyposażenie wnętrza postarali się wołyniacy zamieszkali w RP. Proboszczem jest ks. Władysław Czajka.
W Równem działa od 1991 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, które skupia ok. 200 członków.


WIŚNIOWIEC
Położenie. Miasto w powiecie krzemienieckim, woj. wołyńskim, położone nad Horyniem, między dwoma wielkimi stawami, 20 km na płd. od Krzemieńca. W okresie międzywojennym liczyło ponad 4000 mieszkańców. Pracowały tu młyny, dobrze rozwinięty był handel.
Historia. Wiśniowiec jest bardzo starą osadą, ale data jej powstania nie jest znana. Przyjmuje się, że założycielem był Dymitr Korybut, syn wielkiego księcia Olgierda, który otrzymał od Witolda kilka grodów na Wołyniu w zamian za księstwo siewierskie i w 1394 r. zbudował w tym miejscu zamek. Nie znajduje to jednak potwierdzenia w źródłach historycznych. Nazwa Wiśniowca po raz pierwszy występuje w przywileju Władysława Warneńczyka, nadającym tamtejsze dobra w dzierżawę Wasylowi, synowi Fedka, księcia nieświckiego. Wasyl pozostawił trzech synów, którzy w 1463 r. podzielili się spuścizną po ojcu. Wiśniowiec dostał się wtedy Sołtanowi, który pierwszy nazwał się kniaziem Wiśniowieckim. Po jego bezpotomnej śmierci dobra do niego należące przeszły na jego bratanków. Wiśniowiec przypadł wówczas Michałowi, który jest właściwym protoplastą rodu Wiśniowieckich.
W latach 1494 i 1500 Tatarzy spalili miasto, w 1502 r. spustoszyli jego okolice. W 1512 r. oddziały polskie, liczące 6000 zbrojnych pod dowództwem hetmanów Konstantego Ostrogskiego i Mikołaja Koniecpolskiego odniosły zwycięstwo nad Tatarami koło wsi Łopuszna (2 km od Wiśniowca). Rozbite wówczas zostało czterokrotnie silniejsze wojsko tatarskie, uwolniono 16 tys. jeńców, odebrano znaczne łupy.
Synowie kniazia Michała, Aleksander i Iwan, dali początek dwom liniom rodu: starszej, która wygasła ze śmiercią króla Michała Korybuta-Wiśniowieckiego w 1673 r., i młodszej, która skończyła się na Michale Serwacym w r. 1744. Wiśniowiec pozostawał przez cały czas w rękach tego rodu, z krótką przerwą na przełomie XVI/XVII w., gdy w 1593 r. dostał się w posagu Aleksandrze, zamężnej za ks. Jerzym Czartoryskim. W 1614 został odkupiony przez Michała Wiśniowieckiego, ojca Jeremiego. Jeremi, odziedziczywszy Wiśniowiec, przebudował zamek, powiększając go i wzmacniając obwarowania, ufundował kościół i klasztor karmelitów bosych. Po śmierci syna Jeremiego, króla Michała, Wiśniowiec przeszedł na własność młodszej linii rodu w osobie ks. Dymitra Jerzego.
W 1672 r. zamek wiśniowiecki został na skutek zdrady zdobyty przez Turków, załoga w pień wycięta, a miasto obrócone w perzynę. Pragnąc je podźwignąć, król Jan III w 1677 r. uwolnił je na lat 12 od wszelkich ciężarów oprócz ceł koronnych. W 1722 r. na ruinach zamku ks. Michał Serwacy postawił pałac. W 1741 r. jego wnuczka, Katarzyna Zamoyska, wychodząc za mąż za Jana Karola Mniszcha, wniosła mu Wiśniowiec wraz z 13 kluczami folwarków. J.K. Mniszech był jednym z pierwszych organizatorów wolnomularstwa w Polsce i już w 1742 r. założył lożę w Wiśniowcu. Ich syn Michał Jerzy, marszałek koronny, dużo przebywał w Wiśniowcu, starając się przywrócić mu dawną świetność. Nowego blasku nabrało życie dworskie, uświetniane przedstawieniami teatralnymi. Książę z zamiłowaniem gromadził pamiątki historyczne. Dwukrotnie goszczono tu króla Stanisława Augusta: w 1781, gdy król spotkał się tu z w.ks. Pawłem (późniejszym carem Pawłem I), i w 1787, gdy udawał się do Kaniowa na spotkanie z ces. Katarzyną II i ces. Józefem II. Park pałacowy, urządzony z końcem XVIII w. przez słynnego ogrodnika Miklera, należał do najpiękniejszych na Wołyniu.
Wiśniowiec był własnością Mniszchów do czasów Andrzeja Jerzego, wnuka Michała Jerzego. W 1846 r. wywiózł on część zbiorów pałacowych, zgromadzonych przez poprzedników, w tym płótna Holbeina, Rembrandta, van Dycka oraz 200 cennych druków i część rodowego archiwum. W 1852 r. sprzedał Wiśniowiec gruzińskiej księżnej Abamelek. W 1857 r. Włodzimierz Broel-Plater, kierowany pobudkami patriotycznymi, odkupił od niej Wiśniowiec, ale ta, opuszczając pałac, wywiozła 20 wozów sprzętów, obrazów i starodruków. Plater, uratowawszy co się dało z pamiątek po Wiśniowieckich i Mniszchach, doprowadził wnętrza pałacowe do porządku i wzbogacił zbiorami przewiezionymi z rodzinnego Worobina. Szczególnym staraniem otoczył bibliotekę, która za jego czasów wzrosła do 21 tys. tomów. Utrzymanie Wiśniowca przekraczało jednak możliwości finansowe Platera i w 1876 r. majątek został wystawiony na licytację. Nabył go kijowski bankier nazwiskiem Toll, który ogołocił pałac z reszty wyposażenia, wywożąc je do Kijowa i Petersburga. Następnym właścicielem Wiśniowca był Paweł Demidow, który zapełnił pałac swymi rodzinnymi zbiorami, zajął się jego odnowieniem i chętnie skupywał przedmioty należące niegdyś do wyposażenia wnętrz pałacowych. W 1913 r. pałac zakupiony został przez hr. Zygmunta Grocholskiego. W 1920 r. żołnierze bolszewiccy całkowicie zdewastowali pałac. W 1924 r. Sejmik
Krzemieniecki, z inicjatywy starosty Zygmunta Robakiewicza, zakupił pałac wraz z parkiem. Po odrestaurowaniu pałac przeznaczono na szkołę rzemieślniczą, dom sierot i szpital.
W XIX w. Wiśniowiec był miasteczkiem o drewnianej zabudowie. Pracowała tu fabryka sukna, kilka garbarni i browar, co niedziela odbywały się targi. Duży procent ludności stanowili Żydzi, którzy oprócz synagogi mieli tu 6 domów modlitwy.
Zabytki. Kościół i klasztor karmelitów bosych, wybudowane w 1645 r., w 1726 odrestaurowane po zniszczeniach z r. 1672. Kościół ponownie odnowiony w 1768 r., ale po kasacie klasztoru w 1832 r. zamieniony na parafialną cerkiew prawosławną. Po zniszczeniu przez pożar w 1863 r. nabożeństwa przeniesiono do cerkwi filialnej.
Kościół parafialny rzym.kat. pw. św. Stanisława, murowany, ufundowany w 1757 r. przez Jana Karola Mniszcha. W kościele znajdował się cudami słynący obraz św. Antoniego Padewskiego, a w krypcie groby Mniszchów.
Cerkiew filialną pw. Wniebowstąpienia Pańskiego, zwaną zamkową (usytuowana u stóp góry zamkowej) wzniesiono w 1530 r., a w latach 1872–73 odnowiono w stylu rosyjskim. W krypcie byli pochowani rodzice Jeremiego Wiśniowieckiego – Michał i Regina Mohylanka. Cerkiew pw. Narodzenia NP Marii, drewniana, ufundowana w 1845 r. przez Karola Filipa Mniszcha.
Pałac został wzniesiony w 1722 r. przez Michała Serwacego Wiśniowieckiego na górze zamkowej, na gruzach dawnego zamku. Dwupiętrowy, zabudowany w podkowę, mieścił w sobie kaplicę i salę teatralną. W otoczeniu pałacu ślady obwarowań zamkowych. Park utracił swój charakter.
(M.T.)

Hasła opracowali: Maria Taszycka (M.T.), Danuta Trylska-Siekańska (D.T.S.), Tadeusz Kukiz (T.K.).