Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Adam Trojanowski, PILLEROWIE, DRUKARZE LWOWSCY

 

„Schematismus des Konigsreiches Galizien und Lodomerien”, wyda­wany corocznie – później już jako „Schematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii”, to w gruncie rzeczy wykaz austriackich urzędów przez około 140 lat, rok w rok, z typową austriacką precyzją biurokratyczną. Na stronie tytułowej jednego z najstarszych roczników – z roku 1808 – znajduje się oprócz herbu monarchii w postaci czarnego dwugłowego orła, także istotny napis, a mianowicie: Gedruckt und zu haben bey Joseph Johann Piller (Wydrukowane i do nabycia u Józefa Jana Pillera). Informacja jest ważna, dotyczy bowiem szczególnej pozycji wydawniczej, pojawiającej się co roku, o objętości około 1000 stron, więc zapewniającej edytorowi znaczny i powtarzający się zbyt.             

 

Mieszczanie lwowscy (1841)Wymieniony Jan Józef Piller był synem Antoniego, który przybył do Lwowa z Wiednia w roku I rozbioru Polski. Życie jego przebiegało w okresie przemian ustrojowych, jakie miały miejsce w Austrii zgodnie z duchem absolutyzmu oświeconego, poprzez reformę administracji, sądownictwa, finansów, szkolnictwa, wojska itd. Założył we Lwowie firmę drukarską, dla której sprowadził z Wiednia wyposaże­nie drukarni, tworząc w ten sposób solidną, nowoczesną na owe czasy bazę produkcyjną. Wykazując szczególną przedsiębiorczość zawodową, związał swój los z mało wtedy znaną, ogólnie nową prowincją cesarst­wa w randze królestwa, nazwaną Galicją i Lodomerią. Jako sygnet drukarski firmy zastosował postać kobiecą oraz prasę drukarską z napisem Altius, a niżej Labore et Favore, stanowiący symboliczny przekaz, informujący iż firma Pillera kie­ruje się dążeniem ku rozwojowi poprzez pracę i zdobywanie uznania. W ciągu ośmiu lat swojej działalności we Lwowie wydał Antoni Piller około 70 tytułów w językach łacińskim, niemieckim, francuskim i polskim. Od rządu austriackiego otrzymał tytuł Typografa Gubernialnego Jego Cesars­kiej Mości, a także Drukarza Uniwersyteckiego. Zdobył, jak widać, wybitną pozycję w społeczeństwie lwowskim. Drukował przede wszystkim wydawnictwa urzędowe, podręczniki, kalendarze, modlitewniki, a w 1776 r. rozpoczął wydawanie tygodnika „Gazette de Leopol”, w którym wprowa­dził wydruk reklamy swoich wydawnictw. Nie brakowało mu inicjatywy, przeto firma stała się czołową drukarnią lwowską, przejmującą w wal­ce konkurencyjnej tamtejsze drukarnie, a mianowicie franciszkańską oraz jezuicką. Antoni Piller dawał sobie dobrze radę w czarno-żółtej rzeczywistości administracyjnej, skorzystawszy m.in. z reformy Józefa II, podporządkowującej kościół katolicki państwu. Swoje umie­jętności oraz doświadczenie przekazał swym potomnym, jako rzutki, no­woczesny przedsiębiorca, umiejący się dostosować do wymogów i możli­wości ówczesnego społeczeństwa galicyjskiego oraz władz.

Zmarł we Lwowie w 1781 r., a prowadzenie przedsiębiorstwa przejęła jego żona Józefa, włączając później do tej działalności swego syna Tomasza. W okresie tym zostało uruchomione wydawanie powieści i drama­tów oraz kilku lwowskich czasopism w języku polskim i niemieckim. Po jej śmierci działalność firmy kontynuowali dwaj synowie: Tomasz i Józef Jan. Drukarnia Pillerów, prowadzona kolejno przez obu braci, by­ła przedsiębiorstwem niezwykle aktywnym, nowoczesnym, które elimino­wało lokalnych konkurentów. Rozbudowali branże pomocni­cze, w tym np. papiernię w miejcowości Szkło, a także uruchomili własną księgarnię przy placu Dominikańskim. Tam zamieszkiwał Józef Jan, co podaje „Schematyzm”, formułując odnośną informację: wohnt nachst der Dominikaner in der Stadt (mieszka w pobliżu Dominikanów w mieście). Można przypuszczać, że informacja ta miała określić iż Józef Jan mieszka w śródmieściu*. Po śmierci Tomasza firma wydawała również druki urzędowe oraz szkolne, pro­wadząc za pomocą katalogu swych wydawnictw stosowną informację i reklamę. Celem dalszego wzbogacenia możliwości edytorskich drukarnię zaopatrzono w czcionki greckie i hebrajskie, dołączając je do po­siadanych już wcześniej ruskich (w cyrylicy).

Niewiarygodna aktyw­ność tej rodziny przybyłej z Wiednia potrafiła jej szybko włączyć się w wielonarodowe społeczeństwo lwowskie, ulegając tam naturalizacji. Szczególnie zaskakująca jest pożyteczna działalność wydawnicza Pillerów z myślą o ówczesnych Polakach, przyczyniająca się do kształ­towania ich patriotycznych postaw w czasach narastającego uświado­mienia ­narodowego. W wydawnictwie Józefa Jana pojawił się np. „Dzien­nik patriotycznych Polaków”, a w 1821 r. Zabobon czyli Krakowiacy i Górale, opracowany dla teatru przez Jana Nepomucena Kamińskiego. Jako pierwszy we Lwowie założył zakład litograficzny i wydawał m.in. okresowo Zbiór najpiękniejszych okolic w Galicji.

Po śmierci Józefa Jana w 1824 r. drukarnię objął jego syn Piotr, zaś księgarnię rodzinną prowadził jego brat Franciszek. Piotr ur. w 1821 r. wydał m.in. Sonety Adama Mickiewicza oraz Pieśni J. Przerwy Tetmajera, zawierające znaną i popularną pieśń wojskową Jak wspaniała nasza postać. Jako pierwszy wydał powieść poetycką Maria Antoniego Malczewskiego. Kontynuował wydawnictwa litograficzne jak Zbiór wido­ków celniejszych ogrodów w Polsce, Galicja w żurnalach, a do „Dzien­ników mód paryskich” dołączał litografowane, barwne tablice. W dowód uznania jego działalności został pierwszym zwierzchnikiem Towarzystwa Księgarzy, Antykwarzy i Drukarzy, założonego we Lwowie w 1848 r. Ponadto wydawawał czasopisma „Haliczanin”, „Lwowianin”, „Gazeta Lwowska” oraz „Chochlik” i inne. Za jego to czasów nastąpiło powiększe­nie potencjału wydawniczego firmy poprzez dalszy rozwój zakładu litograficznego oraz wzrost ilości pras drukarskich. Edycje litograficzne umac­niali swymi dziełami m.in. Franciszek Tepa oraz Józef Bem.

Lwów przeżywał bujnie okres Wiosny Ludów, wzbogacany czasopismami o wybitnie patriotycznym i narodowym charakterze. Wtedy to Piotr wydał m.in. odezwę Do moich kolegów, w której nawoływał do rozwijania świadomości społecznej, utrzymania spokoju oraz porządku. Odezwa ta okazała się dla ówczesnego społeczeństwa lwowskiego zbyt konserwa­tywna i działalność drukarni oceniono wtedy jako proaustriacką, nieodpowiadającą rewolucyjnemu duchowi, jaki przenikał wówczas ludy Eu­ropy. Zecerzy odmówili w tej sytuacji składania czasopisma „Polska”, uważając je za nieodpowiednie wobec aktualnych konfliktów społecznych. Piotr Piller zmarł w 1874 r.

Księgarnia prowadzona przez Franciszka została przeniesiona z ul. Dominikańskiej na ul. Długą, a później na Halicką.W tym okresie uruchomiono filie firmy w Tarnowie oraz Tarnopolu. Asortyment wydaw­niczy drukarni był nadal niezwykle urozmaicony tematycznie, a także językowo. Przyjmując wspólnika firma zmieniła nazwę na „Franz Piller u. Comp. Buch-Kunst u. Musikalienhandlung”. W wyniku licytacji Franci­szek uzyskał wyłączność druku i sprzedaży książek szkolnych na te­renie Galicji. W wyniku protestów konkurencji została mu ona później odebrana i rodzielona pomiędzy innych wydawców. Franciszek prowadził także sprzedaż globusów, map, świętych obrazów, pamiętników, a także surowców malarskich jak papier i farby. Poprzez swą wielokierunkowość działalność firmy stała się wręcz imponująca.

Jeszcze w okresie ucisku austriackiego w Galicji wydał Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego A. Mickiewicza, które znaleziono podczas rewizji na terenie firmy. Była tam także Odezwa Kościuszki do chłopów oraz inne jeszcze wydawnictwa patriotyczne. Z tego to powodu zos­tał skazany w roku 1833 na 3 miesiące aresztu. Franciszek Piller był pierwszym w tej rodzinie, którego ambicje służenia kulturze polskiej wykroczyły poza interesy zawodowo-ekonomiczne. W latach sześćdziesią­tych firma zbankrutowała, a Franciszek zmarł w 1871 r. w przytułku dla starców.

Budynek drukarni i księgarni Pillerów przy ul. Łyczakowskiej 3 (litografia K. Auera, 1846–47)

Syn Piotra Kornel, urodzony w 1823 r., był wspólnikiem ojca pod firmą „Piotr Piller i S-ka”, prowadząc działalność drukarską i wydawniczą. Od 1856 r. prowadził samodzielnie firmę wraz z odlewnią czcionek przy ul. Łyczakowskiej. Wydawał czasopisma, w tym „Przyjaciela domowego” oraz „Gazetę Narodową”, związane z powstaniem styczniowym, co stało się przyczyną osadzenia Kornela czasowo w więzieniu śledczym. Obszerną tematykę jego wydawnictw reprezentują oprócz dzienników i gazet tak­że takie pozycje tematycznie różne, jak np. Szkice historyczne Ka­rola Szajnochy, Oblężenie i zburzenie Jerozolimy Józefa Flawiusza, przewodnik po Lwowie pt. Pamiątka wycieczki do Lwowa lub Światek dziecięcy Władysława Bełzy. Kontynuował także wydawanie żurnali mody, litografii widokowych oraz portretowych, a także muzykaliów. Wydrukował Herbarz polski i imieniospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów, co obrazuje dodatkowo ­zakres jego działalności drukarskiej i wydawniczej. Za jego to życia obchodzono uroczyście stulecie założenia drukarni Pillerowskiej we Lwowie, w którym brali udział m.in. Kornel Ujejski i Bolesław Limanowski. Kornel Piller stanowił czwarte już pokolenie rodziny działającej na terenie Lwowa i wcześniej już spolonizowanej. Zmarł w 1885 r. i pozostawił 14 dzieci.

Skutkiem przeinwestowania firma zaczęła jednak podupadać i przyjęła współwłaściciela. Usiłowanie konku­rowania spowodowało niechęć lwowskiego świata drukarskiego wobec niej. Synowie Kornela, Piotr Paweł oraz Leon, prowadzili nadal działalność wydawniczą w firmie pod nazwą „Drukarnia Pillerów i Spółki”, która jednak ostatecznie przyjęła nazwę „Drukarnia i Litografia Piller-Neumann”. Wynikało to z faktu zamążpójścia córki Kornela Kazimiery za zecera firmy Józefa Neumanna**, który stał się współwłaścicielem firmy. W dziale litografii tejże firmy pracował najstarszy syn Kornela Leon, który w 1905 r. nabył drukarnię w Rzeszowie i wydawał tam „Gaze­tę Rzeszowską”. Drukarnia została później sprzedana, a Leon wrócił do Lwowa, gdzie zmarł w 1921 r.

Firma rodziny Pillerów dotrwała do 1944 roku. Działała więc około150 lat, przeżywając różne koleje losu oraz przyjmując różne nazwy, aż do jej zupełnego zaniknięcia. Rodzina ta pozostawiła po sobie opinię ludzi o niezwykłej przedsię­biorczości, służących rozwojowi społeczeństwa polskiego w Galicji, wśród kolejno następujących zawirowań politycznych i społecz­nych, charakterystycznych dla ówczesnej monarchii habsburskiej.

 

*    Drugim kościołem Dominikanów we Lwowie był kościół św. Marii Magdaleny. Klasztor zniesiony przez Austriaków w 1784 r. został zamieniony na zakład karny dla kobiet, a kościół stał się parafialnym.

** Józef Neumann (1857–1932), poseł na sejm krajowy i w latach 1911–27 prezydent m. Lwowa (z roczną przerwą 1914–15, zastępował go Tadeusz Rutowski, wywieziony do Rosji). Przyczynił się do założenia Targów Wschodnich.