Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

CZERWONOGRÓD / PUSTOMYTY / RZĘSNA POLSKA / SIDORÓW / TROŚCIANIEC WIELKI / WIŚNIOWCZYK (n. Złotą Lipą) / WYŻNIANY / ZIMNAWODA (lub ZIMNA WODA)

CZERWONOGRÓD
Położenie. Wieś w pow. zaleszczyckim, woj. tarnoplskim, w kotlinie Dżurynu, dopływu Dniestru (między Strypą a Seretem), na wys. 210 m n.p.m. Leży wśród falistych wzgórz i skał różowego piaskowca (stąd nazwa osady). Walory krajobrazowe miejscowości podnosi największy na Podolu wodospad na Dżurynie, o wys. 16 m.
Historia. Czerwonogród, obok Trembowli, należy do najstarszych osad płd. zach. Podola. Już w IX w. był siedzibą książąt ruskich, początkowo z zamkiem drewnianym, o który między sobą walczyli. Przez pewien czas był w rękach Tatarów, po których przejęli go wielcy książęta litewscy; z ramienia Olgierda był w rękach Koriatowiczów, wywodzących się, jak on, od Giedymina. W 1340 r. zamek czerwonogrodzki zdobył Kazimierz Wielki. Władysław Jagiełło przekazał Czerwonogród w zarząd Spytkowi z Melsztyna, wojewodzie krakowskiemu; po jego śmierci król wykupił dobra od wdowy i dał swemu bratu Świdrygielle, a gdy ten zbuntował się przeciw monarsze – w. ks. Witoldowi.
W 1434 r., kiedy Podole włączone zostało do Korony jako jedno z województw, Czerwonogród stał się miastem królewskim i siedzibą starostwa niegrodowego, obejmującego obszar między Strypą a Zbruczem. Jako królewszczyznę pierwszy otrzymał ją w posiadanie zastawne Teodoryk Buczacki (później zwany Jazłowieckim), kasztelan kamieniecki, i w r. 1448 uzyskał od Kazimierza Jagiellończyka dla Czerwonogrodu prawo magdeburskie. Co najmniej od początku XVII w. starostwo dzierżyli Daniłowiczowie; wówczas zamek był już budowlą murowaną. W latach 1679–99, kiedy częścią Podola władali Turcy, mieszkańcy opuścili Czerwonogród i miasteczko podupadło. Lustracja z 1765 r. określa je już jako wieś, a warownię tak opisuje: Zamek na skale murowany staroświecką architekturą, wokoło rzeką Dżuryn oblany i murami, w niektórych miejscach porujnowanymi, opasany.
Po Daniłowiczach starostwo czerwonogrodzkie było m.in. w rękach Rafała Skarbka (dziadka fundatora teatru we Lwowie), Kazimierza Raczyńskiego (który w Rogalinie zgromadził księgozbiór – przyszłą Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu), Józefa i Adama z Olbrachcic Bielskich oraz Stanisława Gadomskiego. W r. 1778 Czerwonogród nabył od władz austriackich Karol Poniński (syn okrytego hańbą marszałka sejmu rozbiorowego).
W 1820 r. Karol Poniński, a w kilka lat później jego syn Kalikst przebudowali zamek na pałac; usytuowany był na płaskim wzgórzu, a z jego trzech stron rozciągał się krajobrazowy park, opadający tarasami ku rzece Dżuryn. W latach 1914–20 przechodzące przez te tereny różne wojska zdewastowały pałac tak bardzo, że popadł w całkowitą niemal ruinę; podjętą pod koniec lat 30. odbudowę zniweczyła II wojna światowa.
Początki parafii rzym.-kat. nie są znane, wiadomo jednak, że istniała od najdawniejszych czasów przy klasztorze Dominikanów, założonym przez Koriatowiczów po 1331 r., a zniszczonym w 1538 r. przez hospodara wołoskiego Piotra. Następny kościół miał być wybudowany w 1615 r. przez nieznanych bliżej Lisieckich i przebudowany przez Konstantego Rycińskiego, podobno starostę czerwonogrodzkiego; kościół ten pw. Wniebowzięcia NMP miał przetrwać do II wojny światowej.
Na jednym z wzgórz otaczających Czerwonogród od płn., w pobliżu cmentarza, Ponińscy – Karol i jego żona Helena z Górskich – wystawili rodzinne mauzoleum. Była to klasycystyczna kaplica z ustawioną na jej szczycie figurą Chrystusa obejmującego krzyż; staraniem Ponińskich w kaplicy umieszczono jedną z dwu znajdujących się w przedwojennej Polsce płaskorzeźb Bertela Thorvaldsena (druga znajduje się w lwowskim kościele Dominikanów, na nagrobku Józefy Dunin-Borkowskiej). W 1846 r. Helena Ponińska ufundowała w Czerwonogrodzie również klasztor ss. Miłosierdzia (szarytek), z kaplicą i sierocińcem, a w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się klasztor Dominikanów – oryginalny kamienny pomnik, zwieńczony stylizowaną urną i pokryty płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny męczeństwa św. Jana Nepomucena.
W nocy 2/3 lutego 1945 r. banderowcy dokonali na Polaków napadu, opisanego później przez Józefa Juzwę w książce Zagłada Czerwonogrodu; zginęło wówczas co najmniej 47 osób. Ci, którzy ocaleli, po wysiedleniu osiedli we wsiach k. Brzegu n. Odrą.
Zabytki. Z pałacu czerwonogrodzkiego pozostały jedynie dwie baszty starego zamku. Kościół znajduje się w stanie ruiny, a z mauzoleum Ponińskich nie ma śladu. Płaskorzeźba Thorvaldsena przechowywana jest w muzeum we Lwowie.


PUSTOMYTY
Położenie. Wieś (dziś miasto) w powiecie lwowskim, w odległości 18 km na płd. zach. od centrum Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Stryj. Leży na wys. 275 m n.p.m., nad potokiem Stawczanka, wpadającym do rzeczki Szczerek, lewego dopływu górnego Dniestru. Przed II wojną Pustomyty liczyły ok. 1400 mieszkańców.
Historia. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z pocz. XVI w.; Pustomyty (noszące wcześniej nazwę Myto) należały wówczas do Dzieduszyckich. Jan Dzieduszycki sprzedał je w r. 1528 Janowi Tarnowskiemu, ale wkrótce do niego powróciły. W 1541 r. należały do Mikołaja (syna Jana), a w 1682 r. do Stanisława Dzieduszyckiego, chorążego lwowskiego i posła na sejmy. Przed rokiem 1721 dobra te przeszły w inne ręce, ale nazwisko ich właściciela nie jest znane. W poł. XIX w. należały do Jerzego Jarosławskiego, a po kilku latach ich właścicielem został Longin de Sajo Dunca (Dunka de Sajo).
Ten ostatni, wykorzystując istniejące w Pustomytach źródła wody mineralnej, w latach 1880. zbudował w pobliżu dworu zakład kąpielowy. Przed I wojną światową było tam już kilka willi, restauracja i duży park. Liczba kuracjuszy dochodziła do 300 rocznie.
Na pocz. lat 90. Pustomyty należały do hr. Ludwika Grocholskiego, a pod koniec wieku do dr. Władysława Gawańskiego, od którego przejął je Bank Hipoteczny we Lwowie, od Banku zaś odkupili Kazimierz i Władysław Marsowie, od nich natomiast Wawrzyniec (?) Lewakowski. W końcu dobra zostały rozparcelowane. W czasie I wojny zakład kąpielowy uległ znacznemu zniszczeniu; w 1939 r. istniał już tylko dwór i park. Dwór ten – sądząc po jego klasycystycznej architekturze – mógł być wzniesiony na przełomie XVIII/XIX w., jednak wobec wielokrotnej zmiany właścicieli brak materiałów, mogących być źródłem informacji o jego powstaniu, zmianach itp.
Parafia w Pustomytach została ustanowiona dopiero w 1913 r.; niewiele wcześniej, w 1905 r. zbudowano kościół. Do tego czasu płn. część miejscowości, zwana Wolicą, należała do parafii w Nawarii, a reszta do Hodowicy. Fundatorem parafii był arcybiskup wileński Karol Hryniewiecki, który za opór przeciw rusyfikacji został przez władze carskie wydalony z Wilna i zesłany, a w 1895 r. osiadł we Lwowie, gdzie prowadził działalność duszpasterską i wspierał budowę świątyń.
Ostatni proboszcz Pustomyt, ks. Jakub Sowa, opuszczając wraz z wiernymi parafię w czerwcu 1945 r., wywiózł też część wyposażenia kościoła. Niektóre z zachowanych obiektów kultu znajdują się obecnie w diecezji opolskiej (k. Prudnika): obraz MB Ostrobramskiej w kościele w Ścinawie Małej, a obraz św. Rodziny w kaplicy w Prężynce.
Po II wojnie światowej kościół pustomycki został zamieniony na tzw. klub młodzieżowy.

RZĘSNA POLSKA
Położenie. Wieś w powiecie lwowskim, w odległości 8 km na płn. zach. od centrum Lwowa (obecnie jedna z jego dzielnic). Leży na wys. 320 m n.p.m., przy drodze do Janowa. O 2 km dalej znajduje się Rzęsna Ruska, a w pobliżu znana miejscowość letniskowa Brzuchowice. W okresie międzywojennym Rzęsna Polska liczyła ok. 2400 mieszkańców, w tym co najmniej 90% Polaków.
Historia. Okoliczne dobra od początku swych dziejów należały do arcybiskupstwa lwowskiego, i właśnie na tych gruntach arcybiskup założył wieś w 1433 r., a król Władysław Jagiełło nadał jej prawo magdeburskie. Między arcybiskupem a władzami Lwowa toczył się długotrwały spór o granice posiadłości. Władze utrzymywały, że do tej wsi zostały nieprawnie wcielone miejskie grunta białohorskie, ale wynik procesu był dla Lwowa niepomyślny. Do sprawy powrócono w następnym wieku i w 1548 r. zawarto ugodę, określającą te granice. W 1595 r. toczył się podobny spór między abp. D. Solikowskim a podstolim lwowskim J. Sępem-Szarzyńskim, właścicielem Zimnejwody (zob.) i Rudna.
Rzęsna Polska należała pierwotnie do lwowskiej parafii pw. MB Śnieżnej. Data powstania miejscowej parafii nie jest znana; różne źródła określają ją na r. 1400 lub 1611. W r. 1641 odnotowano istnienie w Rzęsnej szkółki parafialnej. Początkowo w Rzęsnej miała być drewniana kaplica. Na temat pierwotnego drewnianego kościoła nic nie wiadomo; ten, bądź kolejny kościół został spalony przez Turków, ale już w 1672 r. odbudowany. Następny kościół drewniany wystawiono w roku 1742, a murowany w 1895, wg projektu Jana Kajetana Jankowskiego, w stylu przejściowym (neoromanizm z elementami neogotyckimi), obydwa pw. św.św. Piotra i Pawła. W 1924 r. Jan Domański wykonał polichromię. W bocznym ołtarzu znajdował się XVII-wieczny obraz łaskami słynący MB Pocieszenia (obecnie w kościele paraf. w Konradowie k. Wschowy).
Po I wojnie w skład parafii wchodziły Rzęsna Polska i Ruska, Rokitno i Brzuchowice, a po utworzeniu parafii w Brzuchowicach (zob.
CL 3/96) tylko obie Rzęsne. Pod koniec lat 30. w należącej do Rzęsnej Batorówce wystawiono murowany kościół pw. Najśw. Serca Pana Jezusa (wg projektu W. Dayczaka) i ustanowiono osobną parafię.
Czasy obecne. Kościół w Rzęsnej Polskiej użytkują grekokatolicy; dokonano jego przebudowy. Rzymscy katolicy, aby zarejestrować swoją wspólnotę, musieli nabyć pomieszczenie na kaplicę. Kupili też działkę pod budowę nowego kościoła, ale administracja Lwowa dotąd (2000 r.) nie udzieliła na to zgody.


SIDORÓW
Położenie. Wieś (niegdyś miasteczko) w pow. kopyczynieckim, woj. tarnopolskim, 8 km na płd. od Husiatyna. Leży w pobliżu ujścia potoku Suchodół ze Słobódką do Zbrucza. W latach międzywojennych liczył ok. 2200 mieszkańców, w tym ok. 1200 Polaków.
Historia. Pierwszymi znanymi właścicielami dóbr byli Kalinowscy. Potęgę tego rodu stworzył Walenty Aleksander, generalny starosta podolski, któremu protekcja króla Zygmunta III Wazy (za opowiedzenie się po stronie króla podczas rokoszu Zebrzydowskiego) ułatwiło karierę i powiększenie majątku. W małżeństwie z Elżbietą Strusiówną miał trzech synów. Najmłodszy, Marcin, wojewoda czernihowski i hetman polny koronny, po śmierci obu braci otrzymał cały olbrzymi majątek. Wystawił w Sidorowie zamek, zbudowany na cyplu wzgórza, otoczonego z trzech stron przez wody potoków (Suchodołu i Słobódki), spiętrzone groblami; czwartej strony bronił głęboki przekop. W 1672 r. zamek został zdobyty przez Turków, ale w następnym roku odzyskany. Przez trzy lata był obsadzony załogą, którą dowodził Jan Samuel Chrzanowski, znany później z obrony Trembowli. Zniszczony zamek odbudował na pocz. XVIII w. jeden z następnych Kalinowskich, też Marcin (potomek hetmana z linii bocznej), kasztelan kamieniecki.
Ten ostatni, wraz z synem Ludwikiem, ufundował w Sidorowie kościół Dominikanów Obserwantów, wzniesiony w 1714 r. Zbudowano go na planie herbu fundatorów – Kalinowa (strzała na łęku z dwoma gwiazdami): ostrzem strzały jest absyda, trzonem – prezbiterium z nawą, a dwoma gwiazdami – dwie wieże. Pod głównym ołtarzem pochowano fundatorów. Obok świątyni wystawiono klasztor, skasowany w r. 1784; kościół przekazano wówczas duchowieństwu świeckiemu i ustanowiono parafię.
Po zgonie Ludwika Kalinowskiego (1770) dobra sidorowskie odziedziczyła jego córka Tekla Bielska, a po niej jej córka Aniela Miączyńska. Tą drogą Sidorów stał się jedną z licznych posiadłości tej rodziny (w kilku województwach). Mąż Anieli, Ignacy, kolekcjonował malarstwo (ok. 4000 dawnych obrazów), a zbiory te stały się podstawą galerii im. Miączyńskich i Dzieduszyckich, otwartej we Lwowie w 1911 r., w latach 30. zaś rozprzedanej (obecnie część zbiorów jest w zbiorach publicznych: na Wawelu oraz w Muzeach Narodowych w Warszawie i Poznaniu).
Sidorów należał krótko do Korytowskich, a od nich dobra te nabył Ignacy Pajgert. Jego syn Józef Kalasanty, zapomniany dziś poeta i malarz, wybudował dwór i zgromadził w Sidorowie dużą, wielojęzyczną bibliotekę. Tegoż następcą był syn, Adam, również poeta, bardziej znany jako tłumacz (m.in. Byrona i Szekspira). W 1863 r. odbyło się u niego w Sidorowie potajemne spotkanie Zygmunta Miłkowskiego (T.T. Jeża) z gen. J. Wysockim i E. Różyckim. Synowie Pajgerta – Władysław (malarz), Jan Szczęsny (profesor prawa) i Kornel (ekonomista i bankowiec) nie dbali o zamek, który coraz bardziej niszczał. Potomkowie Pajgertów mieszkają w Polsce.
Po 17 września 1939 r. podjęto próby zburzenia zamku, jako symbolu feudalizmu, jednak potężne mury oparły się tym zamiarom.
Zabytki. Imponująca ogromem ruina zamku przetrwała do dziś. Kościół był przez dziesięciolecia użytkowany jako magazyn i został zdewastowany. Przed paroma laty przekazano go grekokatolikom.
Czasy obecne. Polacy z Sidorowa osiedlili się głównie w Warcie Bolesławieckiej k. Zgorzelca i w tamt. kościele znajduje się przywieziony przez nich obraz MB Różańcowej oraz relikwie – wg tradycji – św. Józefa. Byli mieszkańcy ufundowali kopię tego obrazu i w 1994 r. ofiarowali ją do sidorowskiej świątyni.


TROŚCIANIEC WIELKI
Położenie. Wieś w pow. zborowskim, woj. tarnopolskim, na płn. od drogi Lwów–Tarnopol. Od Zborowa (zob. CL S/98) dzieli ją ok. 20 km, od Załoziec (na wsch., zob. CL 2/99 i 1/2000) 8 km. Przez wieś przepływa rzeczka Smolanka, prawy dopływ górnego Seretu (zob. CL 2/2000). W 1939 r. liczyła ok. 1740 mieszkańców, w tym 1510 Polaków, 220 Ukraińców, 10 Żydów.
Historia. Osadę miał założyć w poł. XV w. Jan z Sienna; pierwsza wzmianka o Trościańcu pojawia się w r. 1511 w dokumencie podziału dóbr między córkami Piotra z Oleska (syna Jana). Wraz z ręką Jadwigi dobra załozieckie, w tym Trościaniec, przeszły na Marcina Kamienieckiego, hetmana polnego koronnego i wojewodę podolskiego.
Córka hetmana Barbara wniosła dobra załozieckie Mikołajowi Mniszchowi, podkomorzemu króla Zygmunta Augusta; po nich dziedziczył Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski. Z kolei dobra te otrzymała jedna z jego córek Urszula (starsza siostra słynnej Maryny Mniszchówny, wydanej za Dymitra Samozwańca), zamężna za ks. Konstantym Wiśniowieckim, wojewodą ruskim (1. połowa XVII w.).
Temu ostatniemu zawdzięcza Trościaniec swój rozwój, sprowadził bowiem fachowców do prac melioracyjnych oraz osadników z woj. sandomierskiego oraz z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. Kolonizację dóbr kontynuował Jakub Sobieski, żonaty z córką Konstantego, Marianną. Znaczne połacie ziemi darował swoim zasłużonym żołnierzom jego młodszy syn (z 2. małżeństwa z Teofilą Daniłowiczówną), hetman, a później król Jan Sobieski. Z Sobieskich przeszły dobra załozieckie na Potockich. Helena Potocka część tych dóbr w r. 1760 zapisała na rzecz zakonu ss. Miłosierdzia (szarytek). Siostry przeniosły się tam, gdy w 1801 r. spłonął ich dom w Brodach (zob. CL 1/97); wtedy też otrzymały w zapisie m.in. folwark w Trościańcu Wielkim, pozostający w ich posiadaniu do 1939 r. Duże znaczenie dla rozwoju wsi i okolicznych miejscowości miała działalność gospodarcza Ignacego Miączyńskiego, właściciela pobliskich Pieniak (zob. CL 3/99), który w r. 1790 odkupił klucz załoziecki od Michała Ronikiera, nabyty w latach 1768–72 od Potockich.
Przez cztery stulecia Trościaniec Wielki należał do parafii rzym.-kat. w miasteczku Załoźce. W latach 1898–99 we wsi wybudowano murowany kościół pw. Najśw. Serca Pana Jezusa, w stylu neogotyckim, o wystroju wnętrza głównie rzeźbiarskim. W latach 30. XX w. świątynia otrzymała polichromię o motywach młodopolskich.
Groźba mordów ukraińskich nacjonalistów i naciski władz sowieckich zmusiły polską ludność Trościańca Wielkiego do wyjazdu na Zachód; rodzinną wieś opuszczali z początkiem 1945 r. Trudne warunki transportu, wielodniowe oczekiwanie na stacjach kolejowych i podróż trwająca do sześciu tygodni, wycieńczenie i choroby, spowodowały śmierć wielu osób. Większość mieszkańców osiedliła się w okolicach Pleszewa w Wielkopolsce, koło Zbąszynka i w pow. niemodlińskim k. Opola. Kilka uratowanych obiektów kultu z trościanieckiej świątyni znajduje się obecnie w kościele w Kręcku k. Zbąszynka.
Zabytki. Kościół w Trościańcu przejęła po II wojnie Cerkiew prawosławna; wieży, zniszczonej podczas działań wojennych, nie odbudowano. W świątyni pozostało prawie kompletne wyposażenie sprzed wojny. We wsi zachowała się też figura Matki Boskiej, postawiona na pamiątkę zniesienia pańszczyzny w 1848 r.
Dzieje miejscowości opisał pochodzący stamtąd Antoni Worobiec: Trościaniec Wielki. Wieś Ziemi Załozieckiej (Zielona Góra 1999) oraz Nasz kresowy dom nad Hukiem, Smolanką i Łopuszanką (Zielona Góra 2000).
 


WIŚNIOWCZYK (n. Złotą Lipą)
Wieś w pow. przemyślańskim, woj. lwowskim, położona ok. 16 km na płn. wsch. od Przemyślan, należąca do parafii rzym.-kat. w Gołogórach.


WYŻNIANY
Położenie. Wieś w pow. przemyślańskim, woj. tarnopolskim, oddalona o ok. 30 km na wsch. od Lwowa, między liniami kolejowymi Lwów–Brody (10 km od stacji Zadwórze – zob. CL 3–4/95) i Lwów–Brzeżany (5 km od stacji Kurowice). Leży nad potokiem Tymkowieckim, zwanym też Ostrym, w dorzeczu Pełtwi. W latach międzywojennych liczyła ok. 1000 mieszkańców, w tym 90% Polaków.
Historia. Wyżniany to stara osada, istniejąca już w XIII w., niegdyś z zamkiem z XV w., po którym nie ma śladu. Na przełomie XIV/XV w. dziedzicami byli tu Klusowie (Kluszowie). Wraz z przyległymi wioskami (Rozworzany, Poluchów, Sołowa, Kurowice i in.) stanowiły Wyżniany jedną majętność, od pierwotnych dziedziców zwaną Klusowszczyzną. Drogą małżeństwa córki Klemensa Klusa, Katarzyny, majętność przeszła na rodzinę Kuropatnickich, po dwóch następnych pokoleniach zaś na Giedzińskich. Aleksander Dominik Giedziński, syn Zofii z Grabianków, sprzedał Wyżniany w r. 1716 Józefowi Olszewskiemu, a syn tegoż, Gabriel, w 1762 r. – Augustowi Aleksandrowi Czartoryskiemu, wojewodzie ruskiemu. Po jego śmierci przeszły Wyżniany drogą spadku do Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, a następnie odziedziczył je (wraz z innymi dobrami) jej wnuk Alfred Potocki z Łańcuta. Aż do II wojny majątek należał do tej rodziny.
Fundatorami parafii i kościoła, murowanego z kamienia, byli w r. 1400 Jan i Małgorzata Klusowie. W 1648 r. kościół został zburzony przez Kozaków i Tatarów, ale już trzy lata później odbudowano go. W 1751 r. sufragan lwowski Samuel Głowiński dokonał jego konsekracji pw. św. Mikołaja. Kościół ten należał do najstarszych – obok świątyni w Buszczu k. Brzeżan – w późniejszym województwie tarnopolskim.
Zabytki. Kościół w Wyżnianach zbudowany był na planie dwóch czworoboków: większego – nawy, i nieco mniejszego – prezbiterium. Główną ozdobą świątyni była fasada z palczastymi sterczynami, charakterystyczna dla gotyku. Wnętrze wyposażone było skromnie, m.in. był tu ołtarz główny, przeniesiony w r. 1840 z kościoła Jezuitów we Lwowie, i krucyfiks, zawieszony w prezbiterium. Zdaniem Bohdana Janusza, wyżniański kościół bezwzględnie zasługiwał na zachowanie, jako jeden z mocnych świadków pochodu kultury zachodniej na wschód. Z wyposażenia kościoła zachował się obraz MB Różańcowej i stacje Drogi Krzyżowej (obecnie w jednej ze świątyń Bolesławca na Dolnym Śląsku).

ZIMNAWODA (lub ZIMNA WODA)
Położenie. Wieś w powiecie lwowskim, w odległości 10 km na zachód od Lwowa; jej południowym skrajem przebiega szosa, a północnym linia kolejowa Lwów–Przemyśl. Leży nad potokiem o tej samej nazwie, wpadającym do Wereszycy (zob. CL 2/2000), dopływu Dniestru. Przed II wojną wieś liczyła ok. 1000 mieszkańców.
Historia. Pierwszym znanym właścicielem tamtejszych dóbr był sędzia lwowski Jan Gołąbek, który otrzymał je w wyniku działów rodzinnych w 1437 r. W 2. połowie XV w. w aktach lwowskich obok niego występują dwaj synowie. Dzieje Zimnejwody w wieku XVI nie są jasne – w 1531 r. została sprzedana przez krewnych Zygmunta Bartoszewskiego Albertowi Trzebieńskiemu (wg SGPK, 1895). W 1556 r. nastąpił podział wsi na Zimnąwódkę oraz właściwą Zimnąwodę. W lustracji ziemi lwowskiej w r. 1578 jako właścicieli tej drugiej odnotowano Leśniowskiego i Jana Sępa. W 1595 r. toczył się spór graniczny między arcybiskupem lwowskim Janem Dymitrem Solikowskim, posiadaczem wsi Rzęsna Polska (zob.), a Jakubem Sępem-Szarzyńskim, podstolim lwowskim, dziedzicem Zimnejwody. Szarzyński w r. 1594 przekazał lub odsprzedał część gruntów Zimnejwody lwowskim Jezuitom. Kolejny właściciel reszty majątku, kasztelan przemyski Stanisław Stadnicki, w r. 1607 zapisał Zimnąwodę i sąsiednie Rudno na uposażenie kolegium jezuickiego we Lwowie. W ten sposób Zimnawoda stała się własnością lwowskich Jezuitów. W rok po kasacie tego zakonu (1773) majątek w Zimnejwodzie przeszedł pod administrację rządu austriackiego. W 1834 r. odsprzedano go Michałowi Czackiemu (któremu za udział w powstaniu listopadowym władze carskie skonfiskowały dobra na Wołyniu), a na pocz. XX w. właścicielami byli Ignacy Homan i Henryk Mueller, ten ostatni co najmniej do 1930 r. Z końcem XIX w. powstało tu letnisko, które później podupadło.
Parafia w Zimnejwodzie powstała w 1453 r. z fundacji Jana Gołąbka; w r. 1539 dokonano jej powtórnego ustanowienia. Pierwszy, drewniany kościół, wzniesiony zapewne wraz z fundacją parafii, w bliżej nieokreślonym czasie padł ofiarą tatarskich najazdów. Kościół murowany, zbudowany został przez Jezuitów dzięki zapisowi Jakuba Sępa-Szarzyńskiego. Budowniczym kościoła był Augustyn Bargieł z warsztatu Giacomo Briano, architekta-jezuity, kierującego budową wznoszonej wówczas we Lwowie świątyni tego zakonu. Kościół w Zimnejwodzie niewątpliwie pełnił funkcje obronne, czego dowodzi zachowana do dziś wieża z dwoma kondygnacjami otworów strzelniczych. Świątynię konsekrował abp Jan A. Próchnicki w r. 1625 pw. św. Katarzyny.
Z Zimnejwody pochodził wybitny poeta polskiego renesansu, Mikołaj Sęp-Szarzyński (1550–
–81). Był bratem ww. Jakuba.
W latach 1934–39 proboszczem w Zimnejwodzie był ks. Włodzimierz Cieński (później proboszcz parafii św. Marii Magdaleny we Lwowie). Po II wojnie światowej ostatni proboszcz ks. Stanisław Cichocki wywiózł część wyposażenia świątyni do Wrocławia; obecnie znajduje się ono w kościele na Księżu Małym. Wśród przywiezionych przedmiotów kultu są m.in. obrazy lwowskich malarzy: Ireny Nowakowskiej-Acedańskiej, Zygmunta Acedańskiego i Leonarda Winterowskiego.
Kościół w Zimnejwodzie użytkowany jest obecnie przez grekokatolików.

Wszystkie hasła opracował dr Tadeusz Kukiz.
Ważniejsze źródła:
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
Schematyzm archidiecezji lwowskiej, 1936 r.
R. Aftanazy, Materiały do dziejów rezydencji